AZAD QARADƏRƏL “PAN”IN ƏDƏBİ QƏHRƏMANININ ACI SONU (Norveçli yazıçı Knut Hamsunun “Pan” romanı və Nobel mükafatı)

                               AZAD QARADƏRƏLİ

 

                    “PAN”IN ƏDƏBİ QƏHRƏMANININ ACI SONU

 

                (Norveçli yazıçı Knut Hamsunun “Pan” romanı və Nobel mükafatı)

 

 

            Qonarar üçün yazdığım zamanlarda bu tip esseləri çox sürətlə yazardım. İndi nə qonarara ehtiyac var (yaş deyir ki, sənin qazanan vaxtların keçib), nə də hər oxuduğum kitab haqqında yazmağa. Amma bəzi kitablar var ki, yazmamaq olmur. Üstəlik, az qala iyirmi il əvvəl bir əsərini oxuduğun yazıçıdan indi yeni bir əsər oxuyursan, hiss edirsən ki, yazmaqdan vaz keçə bilməyəcəksən...

            Knut Hamsunun “Pan”ı o qədər də rahat oxunan əsər deyil. Əvvəla, yazıldığı zamnadna 130 iləcən vaxt keçib, ikincisi də yazı stili elədir ki, vərəqlərin arasında buzlayan obrazlardan, Şərq temperamentindən xali qəhrəmanlardan yazmamaq üçün əllərinin ikisini də gərək kimsə tutub saxlasın ki, yaza bilməyəsən...

            Romanı oxuya-oxuya düşünürdüm ki, Hamsun, elə bil ki, illər sonra yaranacaq faşist partiyasını müdafiə edəcəyinə özünü hazırlayırmış. “Pan”ın içindən boylanan baş qəhrəman leytenant Tomson Qlan obrazı bunları dedirdir...

            Romanın içərisnə girən kimi bir cəlayi-vətən leytenantın ormanda, dağda-dərədə ov edib meşəçi komasında, başqa daldalanacaqlarda gecələməsini fikirləşdikcə insanın təbiətlə təmasda olmasını, insanın təbiətin parçası olmasını dərindən hiss edir, adi bir daşın belə varlığını duyursan: “Daxmamdan azca aralı yekə və boz bir daş vardı. Daşın elə mehriban görünüşü vardı ki, sanki mənə baxır və yaxınlaşanda məni tanıyırdı.”

            Bu isə meşə və ağaclar haqqındadır: “Hələ şaxta düşməyib, ancaq meşədə sərinlik və sakitlik hökm sürür, hər yanda həyat, həyat qaynayır. Ağaclar dərin fikrə dalıb.”

            Uzaq şimalda – Skandinaviyada təbiət nə qədər sərt olsa da, canında bir hərbçi sərtliyi də gəzdirən Qlan burada Edvarda adlı bir qıza vurulur və elə bu sevgi onu dəyişdirir. Özünü heç vaxt tabe olan biri kimi təsəvvür etməyən gənc leytenant, nəinki Edvardaya tabe olur, hətta qızın sevgisi onun sərtliyini imtahana çəkir. Amma hara qədər dözür buna?

            “Demək, məndə nə ləyaqət, nə də qürur hissi qalıb” deyən gənc hərbçi Edvardanı əzmək və özünə tabe etmək üçün hərbi mundirini yaşadığı şəhərdən gətizdirir, onu geyinib qızın hüzuruna çıxır...”

            Təbii, bütün sevənlər kimi Qlanın da daxilində baş qaldıran qısqanclıq teziklə onun daxili aləminə nüfuz edir. Edvardanın Qlana çox da üz verməməsi onda şübhə və qısqanclıq hisslərini alovlandırır. O dərəcədə ki, Yeva adlı xidmətçi qızla Edvardaya olan sevgisinə xəyanət edir. Və təbii ki, Edvarda kimi bir yuxarı təbəqənin içindən çıxmış qız ona bir xidmətçi qızla edilən xəyanəti bağışlamır.

            Qlanın qısqanclığı o qədər anlaşılmazlığa yol açır ki, hətta Edvardanı qısqandığı adamı öldürmək qərarına gəlir; həmin adamın mindiyi gəmini məhv etmək üçün dağı partladır. Nə yazıq ki, bu partlayışdan həmin adam deyil, biçarə Yeva zərbə alaraq tikə-parça olur.

            Qəribədir ki, Qlan elədiyi bu cinayət hadisəsinə görə çox da dərin iztirab keçirmir. Hətta iş o dərəcədə çillədən çıxır ki, Edvardadan qısas almaq üçün Qlan özünün  sevimli iti Ezopu güllələyir və ölüsünü qıza göndərir... (Edvarda axı Ezopun dirisini istəmişdi?!)

            ...Əsər Qlanın qəribə ölümü ilə bitir – uzaq Hindistanda bezdirdiyi dostunun açdığı atəş onun həyatına son qoyur.

            Həm Skandinaviyada, həm Hindistanda qadınların sevimlisi olsa da, Qlan bundan yalnız qısqanclıq naminə istifadə edir. Hətta onu xarakterizə edərkən belə deyirmişlər: “Adama elə qızğın və vəhşi baxışlarla baxırdı ki, dərhal onun iradəsinə tabe olurdun. Deyəsən, hansısa xanım deyibmiş ki: “O mənə baxanda özümdə olmuram, sanki mənə əli ilə toxunur.”

            Qəribədir ki, Qlan sevdiyi xanıma görə ayağına atəş açır, nə var ki, Edvarda axsaq bir doktorun vurğunu idi...

 

                                               ***

 

            Demişdim axı, Hamsun mənimçün “Aclıq” romanı demək idi. Çünki bir vaxtlar oxuduğum yeganə əsəri idi. Bir də Hamsun öz Nobel ödülünü Hitlerə bəxşiş kimi göndərən yazıçı kimi qalıb yadımda.

            Adətən, yazıçılar antifaşist olurlar, Hamsun isə faşizmə qəribə sədaqəti ilə tanınıb. Və öz ölkəsinin nicatını faşizmdə görüb. Əlbəttə, bu çox antibəşəri bir haldlr, zira onun faşizmə biət etməsi yaradıcılığına elə də kölgə salmayıb...

            1920-ci ildə Hamsun Nobel ödülünü alanda biz can çəkişməsində idik. Başqa bir faşizm – rus işğalçı qüvvələri müstəqil Azərbaycanın sərhədlərini keçərək xalqımıza divan tutur, aydınlarımızı qurşuna düzür, bayrağımızı endirir, dövlətimizi süquta uğradırdı...

            Hələ ondan neçə il əvvəl Bakıya gələn Hamsun Bakını “lənətlənmiş şəhər” adlandıraraq yazırdı: “Şəhərin havasından kerosin qoxusu gəlir. Bu qoxu insanları hər yerdə, həm evlərdə, həm də küçələrdə təqib edir. Vərdiş etməyənlərdə bu qoxu öskürək yaradır. Kerosin küçədəki toza qarışır və külək əsəndə (külək isə burada həmişə əsir) kerosin hopmuş bu toz paltarlarda yağlı ləkələr qoyur.”

            Hamsun Bakını iki sivilzasiyanın qovşağı kimi də görür və belə yazır: “Bütün insanlar az-çox qeyri-adi görünən paltarlar geyinirlər; şəhər o qədər iranlıdır ki, artıq Avropa şəhəri olmaqdan çıxıb, lakin şəhər o dərəcədə avropalı qalıb ki, hələ iranlı olmayıb...”

            Təbii, Hamsun “iranlı” deyəndə biz Azərbaycan türklərini nəzərdə tuturdu.

 

                                               ***

 

            Bu yaxınlarda Venesuelanın müxalifət lideri Mariya Maçado özünün Nobel Sülh mükafatını ABŞ prezidenti Trampa təqdim etdi və yadıma Hamsun düşdü...

            Nə qədər qəribə olsa da, pis nümunə də artıb, törəyən olurmuş. Ölkəsinin pis-yaxşı rəhbəri olmuş bir adamı oğurladan, bu əməliyyat zamanı çoxlu venesuelalının ölümünə bais olan birinə həmin ölkənin müxalifət lideri ən qiymətli mükafatını hədiyyə edir...

            Bilmirəm, o biri dünya varmı, yoxmu? Varsa Hamsun orada yəqin ki, indi şirni paylayır...

            Və mən bir həqiqətə tam inandım “Pan”ı oxuyarkən: ən qəddar ideologiya belə istedadın qarşısında acizdir...

            S.A. (Söz Ardı)

            1.Bu yazı bir qələm adamının düşüncələridir. Ədəbiyyatşünaslar, bu sahənin mütəxəssisləri, ola bilər ki, başqa cür düşünürlər əsər və müəllif haqqında. Mən ağlıma gələnləri və ilk olaraq aldığım təkandan doğanları yazdım. Yazı adamı olacaq gənclərə bu müəllifi oxumağı tövsiyə edərdim, nəinki 130 il sonra həlləmqəlləm mətnlər ustası Mirələmovu...

            2.Uzun zaman mən Hamsunun adını Kunt bilmişdim. Elə gözəyarı necə görmüşdüm, yadımda da elə qalmışdı. Lap sonralar biləcəm ki, Kunt, Hamsunun medalını bəxşiş verdiyi Hitlerin həmyerlilərinin adıymış...

    3.K.Hamsun naturalist cərəyana mənsub yazıçı kimi əsərlərində naturalizmə - təbiətlə insanın təmasına daha çox yer verirdi. Bunun elə ən yaxşı nümunəsi “Pan” romanıdır. Romanı oxuduqca özümün də təmsil olunduğum yeni ədəbə naturalizm cərəyanının hələ ədəbiyyatçılara, ümumən sənət adamlarına daha çox lazım olduğu qənaətinə gəldim.

 

 

                                                                                                          06.02.2026.