AZAD QARADƏRƏLİ MİLLİ TƏHSİL VƏ ƏDƏBİYYAT (5-ci Türkçülük Çalışmaları üçün)

                    AZAD QARADƏRƏLİ

                 MİLLİ TƏHSİL VƏ ƏDƏBİYYAT*

                  (5-ci Türkçülük Çalışmaları üçün)

         Təhsil millətin havasıdır. Hava şarları havasız yüksəklik qazana bilmədiyi kimi millət də havasız, yəni təhsilsiz ucalarda görünməz. Bəlkə də görünər, lakin o bizim olmayacaq. Çünki üzərində MİLLİ emblemi yoxmuş...

         Demək, təkcə təhsil yetməz, milli təhsil deməliyik. Bəs milli təhsili adi təhsildən fərqləndirən nədir?

         Təsəvvür edin ki, avakado meyvəsini gətirib Azərbaycanda becərmək istəyirsən. Gözəlim avakado subtropikdən bir az da artığını istəyən ağacdır və sən Bakı mühitində onu yetişdirmək üçün min oyundan çıxmalısan. Zira bir adı da Amerika armudu olan avakadonun nazını çəkincən elə Azərbaycan armudu ək, ona yaxşı qulluq elə, barı səni barındırsın. Budur milli təhsilə gedən yol – bizə daha çox fayda verəcək mətləbdən yapışacağıq...

         Müasir dünya elminin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Noam Xomski bir sıra sahələrdə, o cümlədən dilçilikdə böyük inqilabi dəyişikliyə yol açan nəzəriyyələr ortaya qoymuşdur. Xomskinin yaratdığı biolinqvistik nəzəriyyəyə görə, dilin struktur prinsipləri bioloji olaraq insan şüurunda yatır və genetik olaraq ötürülür.

         Böyük Sədinin də dediyi kimi:

 

         Heç seyqəl götürməz zatı pis dəmir,

         Nə qədər çalşsan bədgövhər olar...

 

         Demək, yenə genetika önə keçir. Biz türk kimliyimizi təhsilimizə də oturtmalıyıq. Əli bəy Hüseynzadənin təbirincə desək, türk hissiyyatlı, islam etiqadlı, Avropa (müasir) qiyafəli...

         Bir erməni politoloq 20 faiz torpağımızın işğalı dönəmində demişdi: “Biz Azərbaycanı təkcə ona görə məğlub etməmişik ki, 20 faiz torpağını işğal etmişik, həm də ona görə məğlub etmişik ki, o ölkədə təhsili dayandırmışıq – bir milyon məcburi köçkün məktəblərdə, ali məktəblərin yataqxanalarında yerləşdirilib, orada təhsil dayanıb.”

         Düşmən həmişə düşməndir. Amma görün necə məntiqli söz deyib.

         Nə yazıq ki, elə o zamandan bəri təhsilimiz özünə gəlməyib...

         Müstəqil olduq, amma şox şeyi müstəqil edə bilmədik. O cümlədən təhsli.

         Milli dövlətimizin qurulduğu ilk mərhələdə test üsulunun tətbiqi çox uğurlu addım idi, zira o elə addım kimi qaldı. Ondan sonrakı mərhələdə yaranacaq yeni təhsil elementləri, nə yazıq ki, əksini tapmadı.

         Bəs əvəzində nə baş verdi?

         Azərbaycan təhsilinə yad olan, yaxud uyğunlaşdırılmadan köçürülən kurikulum praktikası və bu kimi daha bir neçə yad addımlar təhsilimizə sağalmaz yaralar vurdu.

         Uzun müddət – 15 il dövlət radiosunda uşaq verilişlərində çalışan biri kimi deyə bilərəm ki, bu yaraların necə dərinləşdiyini təəssüf hissi ilə seyr etmədə idim.

         Böyük çex pedoqoqu Y.A.Komenskinin təhsildə yartdığı təbiətəmüvafiqlik prinsipi məktəblərimizdən uzaq düşdü. Böyük şair Saib Təbrizi necə gözəl demiş:

 

         Tutulmuş könlümü şam ilə şadan eyləmək olmaz,

         Əl ilə püstənin ağzını xından eyləmək olmaz.

 

         Ayrı-ayrı vaxtlarda düz 25 il Azərbaycan maarifinə rəhbərlik etmiş akademik Mehdizadənin qurduğu məktəb və təhsil bu illər ərzində dağıdıldı.Təsəvvür edin ki, indi məktəblərdə 8-ci sinifdən yuxarı bütün şagirdlər çantası dallarında çoxmərtəbəli binaların arası ilə o mənzildən bu mənzilə yortur, repititor yanına tələsirlər. Məktəblərdəki müəllimlər isə keçmədikləri dərsə görə əmək haqqı alırlar.

         Ən faciəlisi odur ki, müəllim yanına hazırılığa gəlməyən şagirdə aşağı qiymət verir, onu hazırlığa gəlmək üçün bir növ təhdid edir...

         Ən fəlakətli məsələ 11-ci sinif şagirdlərinin vəziyyətidir. Ali məktəbə qəbul olunmaq respublikada bir normaya çevrilib. Təhsilin səviyyəsi ali məktəbə qəbulun həcminə görə ölçülür?!

         Lazım oldu, olmadı bütün şagirdlər 3-cü, 4-cü qruplara sənəd verir, o biri qruplara isə planı ikinci mərhələdən qalanlarla – 100-200 balla doldururlar...

         Qüsurlu təhsil siyasəti ölkəmizdə ən qədim peşələrin itməsinə rəvac verir. Dəmirçilik, misgərlik, saatsazlıq, şəbəkə ustası, dulusçuluq kimi qədim və qədim olduğu qədər də müasir olan peşələr məktəblərdə niyə tədris olunmur ki, şagirdlərin müəyyən qismində bu qədim peşələrə maraq aşılansın və nəsillər arası əlaqələr qırılmasın?

        

                                      ***

 

         Dərslik və onun hazırlanması məsələsi ən böyük problemə çevrilib. Sinfə girməyən, məktəbdən başı çıxmayan adamlar dərslik yazmağa cəlb olunurlar. Dərslikləri o nəşriyyatlar buraxırlar ki, onların Təhsil Nazirliyi ilə əlaqələri var.

         Dərsliklər səhvlərlə dolu olur. Yadımdadır, 8-ci sinfin riyaziyyat kitabındakı bir məsələnin cavabı heç cür kitabın arxasındakı cavabla düz gəlmirdi. Riyaziyyat biliciləri yığışaraq o məsələni həll etmiş, düzgün cavadı tapmış, Təhsil Nazirliyinə bu barədə məlumat vermişdilər. Lakin o məlumat bir daş bir gölə düşmüşdü. Mən radionun işçisi kimi həmin məktəbdən hazırladığım reportajda bunu qabartmışdım, mərhum sədrimiz Nizami Xudiyev məni axtarmış, bu barədə xəbərdarlıq etmişdi – belə məsələlərdə ehtiyatlı ol demişdi...

         Azərbaycan dili dərsilkərində şeir parçaları var ki, o parçalar əsl fəlakətdir. Gündəlik təlabət malları olan ərzaqlar haqqında “mənşəyi bilinməyən” adlı ifadə var. İnanın ki, o şeirlərin də mənşəyi və mənbəyi bilinmir. O şeirlərin müəlliflərinin adi nəşriyyat işçisi olduqları, yalnız qonarara görə onların həmin kitablara salınmasını biləndə əlim üzümdə qaldı...

         Vaxtilə biz belə şeirləri ələ salar, lağa qoyardıq. Məsələn dərslikdəki şeirlər belə olmasa da, buna bənzər motivdədir:

        

         Minmişəm velsobetə,

         Sürmüşəm selsovetə...

 

         Dərsliklər haqqında rastıma çıxan yazıların birində dərsliklərin şagirdlər üçün yaratdığı “tərsliklər” müzakirəyə çıxarılmışdı. Həqiqətən, dərsliklərin bir çoxunda tərsliklər mövcuddur...

 

                                      ***

         Sovet vaxtı məktəblərdəki bədən tərbiyəsi, nəğmə, rəsm dərslərini dəxli olmayan müəllimlər keçərdi və kimin dərs yükü aşağı idisə bu dərslər hesabına balans yaradardılar. İnanın ki, indi daha ağır vəziyyətdir. Bu dərslərə qismən də olsa, ixtisas müəllimləri cəlb olunub, amma vəziyyət dəyişməyib – hələ heç kim bir orta məktəbdə rəsm müəlliminin kəşf etdiyi gələcəyin rəssamını, musiqi müəlliminin gələcəyin bəstəkarını, idman müəlliminin gələcəyin idmançısını görməyib. Bunlar yenə də yalnız valideynlərin hesabına ayrı-ayrı yaradıcılıq mərkəzlərində ortaya çıxan istedadlardır.

         Bura qədər danışdıqlarım bir keçmiş müəllimin, məktəb direktorunun və yaxud radiojurnalistin düşüncələri idi.

         İndi isə bir yazıçı kimi məktəb, müəllim və şagird haqqında söz açmaq istəyirəm.

         Böyük yazıçı Ə.Haqverdiyevin bir hekayəsi var. Deyir, bir məktəbə getmişdim, gördüm uşaqlar məktəbin qabağında oynayırlar. Fikir verdim, gördüm bu oyun çox uzandı. Soruşdum ki, a bala, bəs müəlliminiz hanı?

         Dedilər gedib dərs gətirməyə...

         Sonradan məlum olur ki, müəllim atını minib qonşu kəndlərə gəzməyə gedir, tanış-blişlə görüşüb söhbətləşir, eşitdiyi maraqlı əhvalatları, gözü ilə gördükələrini gəlib şagirdlərə danışır. Bu da olur dərs...

         Bir çox məktəblərimizin halı bax belədir. Hansı məktəbə getsən, ən azı beş müəllimi yerində tapmayacaqsan. Niyə? Hardadılar? “Gediblər təkmilləşdirmə kursuna.”

         Ay kişi, 55 yaşlı müəllimə nə təkmilləşdirmə?! Sən hələ bir özünü təkmilləşdir. Qalsın müəllimlər....

         İnanin ki, bu təkmilləşdirmə məsələsi quş qoymaq (yəni bu işi də aşırdıq), yaxud kimlərinsə maaş alması üçün hələ də qalmış olan köhnənin qalığıdır. Təkmilləşdirmə kursu əvəzinə, ölkə səviyyəsində tanınan bir alimlə (məsələn Rafiq Əliyevlə) məktəbdə görüş keçir, bu da olsun bir iş...

 

                                      ***

         Elmi-texniki tərəqqinin məktəblərdə və şagirdlər arasında tətbiqi vacib məsələdir. Zira burada da norma olmalıdır. Bu gün az qala hər şagirdin əlində bir telefon var ki, bu da onları kitabdan və kitabxanadan soyudur. Bu hal, nə yazıq ki, şagirdlərin psixi pozxunluğuna, yaxud ruhi vəziyyətinin pisləşməsinə səbəb olur. İndi də süni intellektin ortaya çıxması şagirdlərin oxumadan, əziyyət çəkmədən “çalışmaları həll etmələrinə” şərait yaradır.

         Hesab edirəm ki, dədələrimizin vaxtilə tətbiq etdikləri qadağalar sisteminə qayıtmaq fayda verərdi. Ailədə və məktəbdə olar-olmaz prinsipinə mütləq əməl edilməlidir. Şagird nəyin xeyirli, nəyin zərərli olduğunu şüurlu surətdə dərk etməli və buna öz razılığı ilə əməl etməlidir.

         Bu günlərdə dörd yaşlı əkiz nəvələrim bizə gəlmişdi. Nənələri onlara şokalad verəndə götürmədilər və dedilər ki, bunlar uşaqlar üçün zərərlidir. Biz böyüyəndə onlardan yeyə biləcəyik...

         Ayağımızın altından yer qaçdı. Körpə nəvələrimiz bizə həyat dərsi keçdi...

         Təbii ki, bu tərbiyə onların ata-analarından və getdikləri bağçadan gəlirdi. Elə bilirəm ki, Təhsil Nazirliyi vaxtilə məktəblərdə aktual olan “Şagird qaydaları”na yenidən qayıtmalı, o qaydalara “Qadağandır!” maddələrini də əlavə etməlidir...

         Bu gün məktəblərdə tədris olunan “Texnologiya” fənnini keçən müəllimlərin üzərinə böyük iş düşür. Onlar şagirdlərin kompüterlə işini elə qurmalıdır ki, onların başqa zərərli proqramlara girmələrinə vaxtları qalmasın.

 

 

                                      ***

         Mənim hekayə və romanlarımda müəllim obrazları çoxdur. Özü də kənd yerlərində müəllim və məktəb yeganə mədəniyyət nümunəsidir. Müəllim həm dərs deyir, həm şikayətçilərə ərizə yazır, həm ədalətsizliyə səsini qaldırır, həm də xalqın səsi olur. “Kuma-Manıç çökəkliyi” romanımda Hafiz müəllim belə bir obrazdır. Həddi-buluğa çatmayan qız uşaqlarının ərə verilməsinə qarşı çıxır, kənddəki ədalətsizliyə üsyan edir, hətta rayon rəhbərliyinə gücü çatmayanda bir baş Moskvaya, əsgərlik yoldaşının köməyi ilə Qromıkonun qəbuluna gedib məsələni həll edir...

         Yaxud “Referendum” adlı hekayəmdə bir müəllim gerilik rəmzi kimi SSRİ-nin qalmasına səs verirsə və buna görə dərs dediyi uşaqlar onun panamasını başından götürüb yerə atırsa, başqa bir müəllim bunun əksinə olaraq referendumda iştirak etmir və bu jesti ilə başqalarına da nümunə olur...

         Hekayədən çıxan nəticə budur ki, biz müstəqil ölkə olmaq üçün necə böyük əngəlləri aşmışıq və o əngəllərə qarşı mübarizə aparmaq üçün hansı məhrumiyyətlərlə üzləşmişik?! Bunları oxucular və indiki şagirdlər dərk etsə, müstəqilliyimizin qorumaq üçün hər şeyə hazır olarlar. Necə ki, 44 günlük müharibədə üç mindən çox gənc torpaqlarımızın müdafiəsi üçün canını fəda etdi və minlərlə gənc sağlamlığını itirdi.

         Məktəblərimizdə ən vacib amillərdən biri tarix fənninin tədrisi olmalıdır. Çünki tariximizi bilməyən gənclərin gələcəyi qaranlıq olar. Mən bu sahəyə də bədii yazılarımda xüsusi diqqət vermişəm. M.Ə.Rəsulzadəyə həsr etdiyim “Özündən əmin bəy və Avropa gözəli Vanda xanım” əsərində böyük öndərimiz Rəsulzadənin mühacirət həyatı, “Demokratiya ağıları”nda Ölkməmizin ikinci dəfə müstəqillik qazanmasının memarlarından olan Əbülfəz Elçibəyin obrazı önə çıxalımış, gənc oxucuların bu iki liderə şüurlu sevgisi aşılanmağa çalışılmışdır.

         Yuxarıda kurikulumun yanlış olaraq Avropadan bizim təhsilə birbaşa köçürülməsini tənqid etmişdim. Elə bilirəm ki, bu siyasət şagirdlərimizdə ədəbiyyatımıza, xüsusən poeziyamıza yanlış münasibətin formalaşmasına “yardım” etmişdir.

         Bayrağımıza, gerbimizə, himnimizə doqmatik müansibət məhz bu yanlışlıqdan qaynaqlanır. Əhməd Cavadın, Almas İldırımın, Gültəkinin qanları ilə yazdıqları mübariz şeirlər müasir şagirdlərimizin xəbərdar olmadığı sahədir. Türkiyəli şagirdlər, eləcə də mehmetçik bayrağa olan sevgisini alovlu şeirlərlə ifadə edirlər. Bəs bizdə də eyni nəticə varmı? Təəssüf ki, olsa da, çox azdır. Hətta mən deyərdim ki, bu azlardan məktəbin, müəllimin heç xəbəri yoxdur.

         Görkəmli yapon ədibi Akutakava Rünesko deyirdi:”Azadlıq uca dağ havası kimidir. Onu hamı götürə bilmir.”

 

                                      ***

 

         Məktəb kitabxanaları şagirdlərin üzünə qapalıdır. Siz, demək olar ki, vaxtilə qaynayan bu kitabxanalarda şagird görməzsiniz. Əsasən, yuxarı sinif şagirdlərinin məktəbdən qaçaq düşdüyünü nəzərə alsaq, deməli, bu yeni xəbər deyil. Məktəbə gəlməyən şagirdi kitabxanaya necə cəlb edə bilərsən?!

         Nizaminin, Füzulinin, Vaqifin, M.F.Axundovun, Y.V.Çəmənzəminlinin, C.Məmmədquluzadənin, M.Ə.Sabirin, Hüqonun, Balzakın, Heminqueyin, Puşkinin, Şoloxovun, Sədinin, Şekspirin, Hafizin, Drayzerin əsərlərini oxumayan müasir məktəblidən gələcəkdə nə gözləmək olar?!

         Onlar yalnız test cavablarını əzbərləmək, dar düşüncəli insan kimi formalaşmaq yolunu tutmaqla özləri üçün qaranlıq olan bir gələcəyə doğru gedirlər. Bu gələcəyin xalqımıza nə vəd etdiyini heç cür təsəvvür edə bilmirəm...

 

                                      ***

 

         Bir qədər də qeyri-humanitar sahə, dəqiq elmlər və onların tədrisi barədə.

         Təəssüflə qeyd etməliyəm ki, digər sahələrdə olan bərbad vəziyyət dəqiq elmlərin tədrisində daha acınacaqlıdır. Məlumdur ki, riyazi bacarıqlar da beyin quruluşunun inkişafı ilə bağlıdır və yalnız riyazi başı olan şagirdlərdən riyazi, fiziki, kimyəvi və bioloji bacarıqlar gözləmək olar. Lakin o da var ki, bütün şagirdlərə ən azı elementar riyaziyyatı öyrətmək mümkündür və qabaqcıl təhsil buna köklənməlidir. Nə yazıq ki, dəqiq elmlərin müəllimləri sinifdəki bir-iki riyazi başı olan şagirdlə məşqul olur, digərlərini tamam unudurlar. Məktəb direktoru işlədiyim illərdə həmişə bu tip müəllimlərlə mübarizə aparmışam.

         Türkiyədə Əziz Sancar nümunəsi, Azərbaycanda Xudu Məmmədov, Yusif Məmmədəliyev, Azad Mirzəcanzadə kimi görkəmli alimlərin meydana çıxması onu göstərdi ki, məktəblərimiz cəhd etsələr, biz dəqiq elmlər sahəsində daha böyük uğurlara imza atmış olarıq.

         Təəssüf ki, bu gün AMEA-dakı vəziyyət də bir başa təhsilə, elmə zərbədir. Bütün zamanlarda AMEA-ya dəqiq elmlər sahəsinin adamı başçılıq edib. Bu gün isə AME-nın prezidenti ədəbiyyatçıdır. Dəqiq elmlərə kimin rəhbərlik etdiyini isə heç kim bilmir...

         Nə yazıq ki, bu gün Azad Mirzəcanzadənin sümüyü sızıldayır. Azərbaycanın dəqiq elmlər sahəsi başlı-başına buraxılmışdır...

         Türkiyədə Kamal Soltanov adlı bir azərbaycanlı riyaziyyat professoru mühüm bir elmi kəşfə imza atmışdır. Bu barədə mənim “Baş nazirin frakı adlı romanımdan bir parçanı sizlərə oxumaq istərdim:

         ““Navier-Stokes tənliyi maye mexanikasını, sıxılmayan mayelərin axınını təsvir edən qismən diferensial tənlikdir. İsveçrə riyaziyyatçısı Euler (Eyler) tərəfindən yaradılan tənliyin ümumiləşdirilməsidir. Leonhard Euler 18-ci əsrdə sıxılmayan və sürtünməz mayelərin axınını təsvir etməyə çalışdı və məşhur 7 körpü tənliyinin həllinə cəhd etdi. 1821-ci ildə fransız mühəndis Claude-Louis Navier, daha real və olduqca çətin olan özlülük mayeləri üçün özlülük (sürtünmə) elementini təqdim etdi. 19-cu əsrin ortalarında ingilis fizik və riyaziyyatçı Sir George Gabriel Stokes bu işi daha da yaxşılaşdırdı, lakin yalnız sadə iki ölçülü axınlar üçün tam həllər əldə edildi. Mürəkkəb burulğanlar və təlatüm və ya xaos, sürətlər artdıqca üçölçülü maye (qaz daxil olmaqla) axınlarında meydana gələn hər bir təxmini ədədi analiz metodları üçün çətin olduğunu sübut etdi.

         2000-ci ildə, üç ölçüdə Navier-Stokes tənliyinə hamar, ağlabatan bir həll mövcud olub olmadığı təyin olundu. Minilliyin Problemi, xüsusi mükafat üçün ABŞ-ın Massachusetts əyalətindəki Cambridge Clay Riyaziyyat İnstitutu tərəfindən seçilmiş yeddi riyazi problemdən biri kimi qəbul olunur. Hər Minilliyin Problemi üçün həll yolu 1 milyon dollardır.

         Türkiyədə yaşayan və Iqdır Universitetində çalışan həmyerlimiz Kamal Soltanov, nəhayət ki, bu riyazi müəmmanın çözümünü tapıb. O, Navier-Stokes tənliyinin həllini kəşf edib. Kamal Soltanov deyib ki, bu AXINLAR TEORİSİDİR ki, onun hər yerdə, ekologiyada da, sinergetikada da, təyyarələrin, raketlərin  hazırlanmasında istifadə olunacaq.

         Sözügedən tənlik indiyəcən həllini tapmayan 7 çətin riyazi teoremdən biri idi ki, onlardan yalnız biri – Puankare hipotezi rus riyaziyyatçısı Parelman tərəfindən həll edilmişdi.”

         Bilmirəm, bizim AMEA-da bu kəşfdən xəbərdardılarmı?

 

                                               ***

 

         Yaralı yerlərimizdən biri də TƏRBİYƏDİR.

         Babalarımız təlim-tərbiyə demişlər. Yəni təlimi, təhsili heç zaman tərbiyədən ayırmamışlar. Hətta ən böyük, ən ustad pedoqoq o adam hesab olunmuşdur ki, tərbiyəni ayrıca, mücərrəd bir sahə kimi deyil, təlim zamanı tərbiyə kimi düşünmüşdür.

         Nə yazıq ki, məktəblərimiz tərbiyə sisteindən tamamən uzaq düşmüşdür. Elə buna görə də “14 yaşlı məktəbli hamilə olmuşdur”, “Məktəblərimizdə zərərli vərdişləri yaymağa cəhd olunmuşdur”, “Həddi-buluğa çatmamış şagird nişanlanmışdır” kimi xəbərləri saytlarda tez-tez görünməyə başlayıb...

         Məşhur hind dastanı “Dhammarara”da deyilir:”Nəcabətli adam hər yerdə doğulmur. Ancaq belə müdrik harada doğulursa, orada xoşbəxt bir nəsil çiçəkləyir.”

         Mən xalqımızın, onların övladları olan indiki məktəblilərin, həm də öz oxucularımın gələcəyinə inanıram, bir şərtlə ki, onlara güclü təhsil resursları ilə silahlandırılmış, insaflı, müdrik və fədai müəllimlər təlim-tərbiyə versin, məktəbin itirilmiş nüfuzu bərpa edilsin.

         Böyük şair Namiq Kamal gözəl deyirdi:

        

         Yüksəl ki, yerin o yer deyildir,

         Dünyaya gəlmək hünər deyildir...

 

                                                                           13.12.2025

-----------------------------------------------------------------

*Məruzə 5-ci Türkçülük Çalışmaları üçün Xəzər Universitetində təşkil olunan konfransda oxunmalı idi. Fəqət ötən ilin dekabr ayında bərk xəstələndiyimçün konfransda iştirak edə bilmədim. Yalnız indi oxuyacağınız məruzəni onlayn qaydada konfransa göndərməklə kifayətləndim. (Müəllif)