AZAD QARADƏRƏLİ NAHAQ QAN Hekayə

 

                         AZAD QARADƏRƏLİ

                               NAHAQ QAN

                                   Hekayə

 

                                                                       Dedilər: bu sözlə oynamaq olmaz,

                                                                       Dedilər, bu sözü susdurmaq gərək.

                                                                       Dedilər: bu sözdən qan iyi gəlir,

                                                                       O qanı öyüdüb, qusdurmaq gərək...

                                                                                  (Eldar Baxışın “Balıq ölümü” poemasından)

           

            -Araz niyə qırmızıdı, nənə?

            -Araz su dəyil ki, qandı, nənə qurban... O tayın da, Bı tayın da qanı qavışır orda, ona görəm qan irəngindədi...

            Kəndimizdən Mincivan bazarına gedəndə hər dəfə eyni sual verərdim, nənəm də aşağı-yuxarı eyni cavab verərdi.

            Bir gün kəndimizdəki ibtidai məktəbdə dördü bitirib beşə keçdim və Ördəklidəki 8-illik məktəbə yollandım. Elə ilk dərsdəcə başım daşdan-daşa dəydi.“Təbiətşünaslıq” dərsini keçən Abbas müəllim soruşdu:

            -Uşaxlar, heç fikir vermisiniz, bizim Bəsid çayı dumduru, Araz isə bulanıxdı, niyə? Səbəb nədir?

            Mən əlaçı oxumuşdum axı ibtidai məktəbi. On agörə ürəklə əlimi qaldırdım:

            -Məllim, Araz su dəyil, qandı. O tayın da, Bu tayın da qanı Arazda qavışır, qan irəngində olur...

            O nəhəng adam elə bil qorxdu. Rəng verib, rəng aldı, gəlib stula çökdü, dəsmal çıxardıb üzünün tərini sildi, bir xeyli nəfəsini dərib dedi:

            -Uşaxlar, Arazın mənbəyi Türkiyə ərazisinnən baş alıb gəlir. Orada çay bir qırmızımtıl torpaxdan keçir, keçdikcən o torpağı yalıyır, irəngi dəyişir, qırmızımtıla çalır...

            İlk dəfə idi ki, Anadolular demişkən, xəyal qırıqlığı yaşayırdım: mənimçün hər zaman mötəbər mənbə olan nənəmmi düz deyirdi, ya bu azı 250 kilo ağırlığında olan Abbas müəllim?

            Əlbəttə, mən elmin yanında idim. Amma, görünür, gələcək söz adamı olasılığım tərəzinin nənəmə tərəf  gözü ağır basırdı...

 

                                               ***

            Yetmişlərin sonları idi.

            Dayoğlu Səməd oxumuş bir qızla evlənmişdi. Həm də qız məşhur ailədən idi. O ailənin dildə-dişdə olan oğlu Sərvərlə yeni qohumluq baş tutar-tutmaz dostlaşmışdıq. Sərvər su mühəndisi idi. Ona zarafatla suçu deyirdim. Qəsəbəyə yolum düşəndə dostumla “Pavilion” deyilən restoranda yeyib-içər, söhbətləşərdik. Məni Sərvərə dartan onun söhbətcil, istiqanlı, baz-burutlu olması idisə, daha önəmli məsələ isə onun bir zamanlar Xudafərindəki SSRİ-İran birgə layihəsi olan su elektrik stansiyasında işləməsi idi. O O taya keçərkən yaxın ərazilərdəki Kəlheybər və başqa yaşayış məntəqələrini gəzdiyini, oradakı adamların eynən bizim kimi danışdığını, onların da azərbaycanlı olduqlarını maraqlı bir dildə danışardı. Hətta bir dəfə orada bir qıza aşiq olduğunu, qızın ona qoşulub Bu taya qaçmaq istəməsini, amma tikintinin rəhbərlərindən olan dayısının son anda duyuq düşüb bu işi əngəllədiyini danışıb ağlamışdı...

            (Sərvər texniki sahənin adamı olsa da, milli hisslərdən məhrum deyildi. Şəhriyarın şeirlərini əzbərdən söyləyər, məni də həyəcanlandırardı. Onun dediyi bu fikirlər məni lap yaralamışdı: “Müəllim, bilirəm ki, sən ədəbiyyatçısan, şeirdən-zaddan yaxşı baş çıxardansan. O tayın adamlarında bir keyfiyyət də kəşf etmişəm. Biz özümüzə azərbaycanlı desək də, onlar özlərinə də, elə bizə də türk deyirlər... Sizə elə gəlmirmi ki, bizi indiyənəcən aldadıblar?! Bizə azərbaycanlı deməklə öz kökümüzdən ayırıblar?!. Vallah, düzünə qalsa, bu sözlər heç mənim sözlərim deyil, Zeynəbin dedikləridir... Hə ye, sənə bayaq bəhs etdiyim qızın adı Zeynəbdir. O da tikintidə işləyənlərdən idi. Ailəsi ilə Avropada yaşayırmış. Bilmirəm, nə olmuşsa, bir neçə il əvvəl İrana dönmüşdülər. Qız ingiliscə, almanca təmiz danışırdı. Həm də çox ayıq qız idi. Şəhriyarın şeirlərini də o söyləyəndən sonra mən o şeirləri tapıb əzbərlədim. “Heydərbabaya salam”dakı o yanıqlı misralar mini odsuz-ocasız yandırmışdı: “Nisgilli söz ürəklərə dəyərdi //Ağaclar da Allaha baş əyərdi...”)       

            Məktəb direktoru işlədiyimdən ən azı ayda bir dəfə rayon mərkəzinə gedər, həm müəllimlərin maaşlarını həll edər, həm də məktəbə aid mühüm işləri görüb geri qayıdanda qəsəbəyə də baş çəkər, oradakı tanış-bilişlə görüşər, ev üçün lazım olan bəzi ərzaq və qeyri-ərzaq mallarını  bu dəmiryolçular qəsəbəsinin mağazalarından alar, avtobusla kəndə dönərdim. (Ən çox buranın adına “bambı çörək” dedikləri iri dəmiryol çörəyi xoşuma gəlirdi. Şəhərdən, qəsəbədən gələnlər bizim təndir çörəyini sevsələr də, mən o qəsəbənin çörəyini kolbasa ilə yeməyi heç nəyə dəyişməzdim. Görünür, yeniyetməlik illərinin təsirindən idi: mən 9-10-ci sinifləri bu qəsəbədə oxumuşdum.)

            Budur, yenə qəsəbədəyəm. Gözüm hər yerdə Sərvəri gəzir. Həm maaş almışam, həm də olar iki aydır onunla görüşə bilməmişdim. Tanışlardan biri ilə rastlaşanda xoş-beşdən sonra Sərvəri soruşdum. Onun rəngi qaçdı. Başını bulayıb “heç soruşma” dedi. Sonra lap alçaq səslə “dünənnən evlərində vay-şivəndir, Sərvər yoxa çıxıb” dedi və şübhəli tərzdə aralanıb getdi.

            Daha dayanmaq yeri deyildi. Birbaşa təzə üçmərtəbə binadakı evlərinə yönəldim.

            Binanın həyəti qələbəlik idi. Təzə qohumlardan birinə yanaşdım, nə olduğunu soruşdum.

            -Sərvər dostları ilə Baharlı çayına balığa gedib, yeyb-içiblər, axşamüstü geri dönəndə qəfil Sərvər yoxa çıxıb. Cavan-çoluq indi də ordadı, çay boyu axtarırlar. Biz də maşınla ora gedirik. İstəsən, sən də gələ bilərsən...

            Maşınla Baharlı zastavasını keçəndə sövq-təbii gözüm zastavadakı hərəkətliliyə tuş gəldi. Bu kiçik zastavanın həyətində yüzəcən əsgər hazır vəziyyətdə cərgəyə düzülmüşdü. Dalağım sancdı.

            Maşından düşəndə çay boyunca axtarışa cəlb olunmuş yüzlərlə adam gördük. Sərvəri tanıyan-tanımayan bu adamlar könüllü surətdə axtarışa qoşulmuşdular.

            Az sonra rayon polis şöbəsinin əməkdaşları da gəlib çıxdılar. Təxminən, beş-altı saat sürən bu axtarış heç bir nəticə vermədi. Əl-ayağı onsuz da soyuyan adamların bir yaşlı kişidən eşitdiyi onları lap həvəsdən saldı:

            -Ay balam, bu adam Xudafərindəki gersdə işləyib... Nə bilim, vallah, bəlkə elə O taya-zada addamış olar?

            Vəssalam. Pıçhapıç başladı. Bəzi adamlar nümayişkəranə maşınlara minib qəsəbəyə qayıtdılar. Mən bizim dayıoğluna yanaşıb ağlının nə kəsdiyini soruşdum. İnzibatı orqanlarda çalışdığından bu əhvalatdan hər mənada pərt olan dayıoğlu başını buladı:

            -Ağlıma heç nə gəlmir... Əgər deyilən məsələ doğru isə, iş yoğunayacaq...

            Vəssəlam.

 

            ...Cəviz* ağacını səlbələyir, şappaşap yerə tökülən yenicə ağzı açılmış cəvizləri qabığından çıxardır, daşla sındırıb yeyirdik. Birdən Sərvər dik üzümə baxıb qəhərli-qəhərli dedi:

            -Mən O tayda Zeynəblə söhbət eləyərkən “cəviz” sözünü işlədəndə qız az qaldı ağlaya ki, siz dəmi “cəviz” deyirsiniz?! Ay Sərvər, bax e, bax ki, bizi nəxantənə ayırsalar da, sözümüzü, dilimizi ayıra bilmiyiblər!..

            Yəqin ki, bir az əvvəl içdiyimiz spirtli içkinin təsirindən daha da qəhərlənən Sərvəri birdən ağlamaq tutdu və dedi:

            -Evlənsəm də, oğlu-uşaq sahibi olsam da, o qızı unuda bilmirəm də, qardaş, bilmirəm!..

            Sonra yenə Zeynəb haqqında danışmağa başladı. Mən onun halının get-gedə daha da pisləşdiyini görüb, əlindən tutub, çaya tərəf dartdım ki, suya girsin, bəlkə ayılsın...

---------------------------------------------------------------------

*Cəviz – bizim zonada – cənub-qərb dialektində qoza verilən ad. Mən İstanbulda olanda türkiyəlilərin də belə dediyini (ceviz) bilib, çox sevindim və böyük Nazim Hikmətin də sevə-sevə işlətdiyi bu sözü (“Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane parkında...”) “qoz” kəlməsinin sinonimi kimi işlətməyi düşünərək onu bədii yazılarıma gətirdim. (Müəllif)

 

            İndi altında dayandığımız o cəviz ağacının bizə sarı qəmli-qəmli boylandığını görəndə silkinən kimi oldum. Ağzımı doldurub Dayıoğluna Zeynəb məsələsini danışmaq istəyirdim ki, sarı VİLLİS-də çayın qırağına yenicə gəlmiş Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin rayon şöbəsinin rəisi yaşlı polkovnik üzünü çayın qırağında məlul-müşkül halda qalmış yüzə yaxın adama tutub dedi:

            -Gedin evinizə. Bir neçə saata məlumat veriləcək... Daha burda dayanmağın mənası yoxdur... Temboli, bura sərhəddə yaxın yerdir. Xahiş edirəm, dağılışın...

            Dayıoğlu ilə müəmmalı surətdə baxışaraq onun gəldyi maşına minib qəsəbəyə yollandıq.

 

                                   ***

 

            Axşam üstü rastlaşdığım ilk yol maşını ilə kəndimizə qayıtdım.

            Gecəni çox narahat yatdım...

 

            ...-Səlam. Necəsiniz?

            -Salam. Biz tanışıq?

            -Yox... Amma siz mənim haqqımda eşitmiziniz... Sərvər danışmış olar...

            -Hə... Zeynəbsiniz?

            -Bəli. Sərvərin qolunu tapdınız?

            -Nə qol? Anlamadım?

            -Axı biz dünən burda eşitdik ki, rus soldatları onun qolunun birini kəsmişlər?

            Qız bunu deyib ağladı. Səsə kimlərsə səs verdilər və minlərcə qadın ağı deyib uca səslə ağlamağa başladılar:

            -Nahaq qanı tökülən, balam heyyyyyyyy!.....

            -Qolu dibinnən kəsilən oğlan heyyyyyyyyyy!....

            -Sevdası gözündə qalan cavan heyyyyyyyyy!....

            -Qanı Araza çilənən Sərvər heyyyyyyyyyyyy!...

            Səs o qədr güclü idi ki, qulaq pərdələrim tab gətirmədi və qışqırıb ayıldım...

 

                                   ***

 

            -Öldürüb, aparıb tikanlı məftillərin o üzünə atıblar... Bədənində ağır işgəncə yerləri açıq görünür... Qolunun birini dibindən qırmışdılar, eləcə yanında sallanırdı... Nahaq qana düşdük...

            Dayıoğlu danışrdı...

            -Kim eləyib bunları?!

            -Kim olacaq?!. –Dalısını gətirə bilmir. Axı o inzibati orqanlarda çaılşır. Rəngi qapqara qaralıb. Ağzına gətirdiyi kəlmələri boğula-boğula geri qaytarır...

 

                                   ***

 

            Yas yerindən üstüaçıq maşınla kəndə qayıdanda gözüm Araza sataşdı. Yenə öz məşhur rənginə bürünmüşdü.

            Nənəmlə Abbas müəllim gəlib bircə anda gözümün önündə dayandılar. O ağırlıqda kişi balacalaşıb bir uşaq boyda olmuşdu. (Baxmayaraq ki, türkiyədə olanda o torpağın qırmızıya çaldığını görmüş və o kişinin sözünün haqq olduğuna inanmışdım.) Nənəm isə Əlini Araza uzadıb o məşhur kəlmələrini usanmadan söyləyir, söyləyirdi...

          -Araz su dəyil ki, qandı, nənə qurban... O tayın da, Bı tayın da qanı qavışır orda, ona görəm qan irəngindədi...

 

                                                                                                                       01.03.2026