AZAD QARADƏRƏLİ NURU PAŞANIN AHI iki hissəli hekayə

 

                                    AZAD QARADƏRƏLİ

 

                             NURU PAŞANIN AHI

 

                                         iki hissəli hekayə

 

 

 

            1.PAŞALARIN GÖRÜŞÜ

 

 

 

         Nuru paşanın gözlərinin ağına hərdən qan qırmızısı enərdi. Paşa bundan rahatsız olmasa da, fikir-xəyal onu uzaqlara aparardı. Elə uzaqlara ki, bunu yalnız onun özü, bir də silah dostlarından bəziləri bilirdi...

 

                                                           ***

 

            Qaraməryəmdə* gecə gözü xəbər verdilər ki, bəs Azərbaycanın Zəngəzur deyilən bölgəsindən bir dəstə adam gəlib, paşanı görmək istəyirlər. Osmanlı türklərinin əmir subayı dediyi adyutant  pıçıltı ilə bildirdi ki, paşa dincəlir. Ev sahibi də paşanı rahatsız etməməkçün qonaqlara səhərin açılmasını gözləyin deyirdi ki, bir də gördülər, paşa dincəldiyi  mənzildən rəsmi geyimdə  çıxdı və artıq həyət qapısından  uzaqlaşmaqda olan ziyarətçiləri geri çağırdı. Qonaqlar  paşaya yüngülcə təzim edib salam verdilər. O isə  onların əllərinı sıxıb elə həyətdəcə qoyulmuş masanın ətrafına dəvət etdi. Nisbətən yaşlı adam saqqalına tumar çəkib dedi:

            -Paşam, sizi ölkəmizdə salamlamaqdan şərəf duyuruq. İcazənizlə özümüzü təqdim edək. Bu gördüyünüz kişi Zəngəzurun Pirçivan nahiyəsinin Baharlı elindən Qaçaq Fərzalıdır...*

            -Kaçak? Eşkiyamı? – deyə paşa gülümsündü.

            -Yox, əfəndim, o rus çarizminə, erməni daşnaklarına və İran sərbazlarına qarşı vuruşur öz kiçik dəstəsilə... Ömrü-günü dağlarda, meşələrdə at üstündə keçib... Silahıyla baş-başa xalqını düşmənnən qoruyur... Bu kişi Zabux dərəsinin ağsaqqalı və sahibi Sultan bəydir...* Mən isə Bəhlul Behcət...* yenə Zəngəzurun Dondarlı nahiyyəsindənəm, Milli Hökümətin təyinatı ilə Zəngəzurun qazısıyam... İstanbulda universitədə fikh oxuyub vətənə dönmüşəm...

            Paşa İstanbul sözünü eşidib məmnun oldu. Sonra adyutantına tapşırdı ki, xəritəni açsın.

             Masaya sərilmiş xəritədə Zəngəzurun üstünə barmağını qoyub dedi:

            -Ahaaa! Bu bölge çok mühüm! Karabağa burdanmı geçiyor ərmənilər? Zabux, Zabux... Burayı iyi qoruyun, efendiler...

             Sonra üzünü Fərzalıya tutdu:

            -Kaçak kardeş, kaç yaşındasın?

            -Qırx yaşm var, - Fərzalı özündən xeyli gənc olan generala cəld cavab verdi.

            -Harika! Kaç erməni yaraklısı öldürdün?

            -Əfəndim, saymadım. Amma çox oldu.

            Paşa güldü. Qonaqlar da gülüşdülər.

            Sonra paşa əlini belinə qoyub bir qədər gəzişdi və qayıdıb qonaqlara sarı baxaraq dedi:

            -Osmanlı dövleti sizi darda koymaz. Bən sizin hepinizə bir xeyli tüfəng, patron və bir də bir subay verəcəgim. Amma, əfəndim, oralarda yerli genclerden bir takım qurmayı, düşmanla döyüşmeyi siz kendiniz deneyeceksiniz...

            Sonra süfrəyə gələn isti çaydan içə-içə şirin söhbət etdilər.

 

                                   ***

 

            Paşanın Fərzalıya qanı bərk qaynamışdı. Onu yanına salıb qaldıqları evin bağında gecə-gecə mübhəm bir söhbət etdilər. Elə söhbət ki...

            ...-Ferzalı efendi, sana bir oğlan verecekler, hala çok küçükdür, yeti-sekiz yaşlarındadır... Bizim Osmanlı ordusunun evladıdır. Biz şimdi Baküye hücum edecegiz... Nə olar, nə olmaz, istemirem şu cocuğa bir şeyler olsun... Mesela, qurşun deye biler, savaşda psihiolojisi pozular... Ve ilahır... İsterim ki, sen o cocuğu emanet kibi kabul edesen, şahsen benim emanetim kibi... Ama bir mekteb, medrese olan yerde yaşasın ki, okuya bilsin... Biz Baküden dönünce emanetimizi senden geri alacağız... İşdi şayət, bana bir şey olsa, bu arkadaşımız senden emanetimizi alacaq...

            “Bu arkadaşımız” dediyi adam da eynən Nuru paşa kimi paşa geyimində idi. Elə Fərzalı yaşda olsa da, özündən xeyli gənc olan komandana baş endirib əlini Fərzalıya uzatdı:

            -Yusif Ziya Talıbzadə*... Mən də Kafkaz türkiyəm. Borçalı tərəflərdənəm...

            Köməkçisi Nuru paşaya həyəcanla “Mürsəl paşadan* teleqraf var” deyincə o “affedersiniz” söyləyib, cəld addımlarla  bu iki həmyerlidən ayrıldı, qərargah kimi istifadə etdikləri otağa girdi. General Yusif Ziya az sonra qırx yaşlarında bir hərbçinin gətirdiyi oğlanı Fərzalıya təqdim etdi:

            -Paşanın bəhs etdyi oğlan budur. Adı da Alidir. Bizim dildə desək, Əli...

            Əli hərbi paltarda idi. Əvvəlcə Yusif Ziyaya, sonra isə Fərzalıya hərbi salam verib onu gətirən hərbçi ilə şələ-şüləsini yığmağa getdi.

            Fərzalı heyrətlə uzaqlaşmaqda olan uşağa baxıb Yusif bəyə sarı döndü, dilinin ucundakı sözləri deməkdən özünü saxlaya bilmədi:

            -Paşam, bu uşaq bu qan-qadanın içinə hardan düşmüş belə?!

            Yusif Ziya başını buladı.

            -Uzun söhbətdir... Allah sirr açmayıb, sən də açılmasını istəmə... Soruşan olsa, o hərbçinin oğludur deyəcəksən... Amma gərək yadında saxlayasan: bu uşaq paşanın ən sevimlisidir! Ona gözün kimi baxacaqsan!.. Hətta bizim Bakıda başımıza nə gələcəyi bəlli deyil də, şəhid olsaq belə, ona sən öz evladın kimi baxacaqsan... Buna söz verirsənmi?

            -Verirəm, paşam! Allah şahiddir ki, allahın mənə əta etdiyi yeganə oğlum Rəhimnən onu seçməyəcəyəm!.. Bu Qurana and içirəm!..

            Fərzalı çərkəzi çuxasının düyməsini açdı, boynundan illər öncə anasının asdığı iki barmaq boyda Qoranı çıxardıb öpdü, sonra qaytarıb yerinə saldı və Yusif Ziya ilə halallaşıb ayrıldı.

 

                                               ***

 

            Çeşmə üstündə yemək yedikləri yerdə Fərzalı arabada yatan uşağı Nuru Paşanın onlara qoşduğu çavuşa göstərib dedi:

            -Həsən bəy, paşalar mənimlə söhbət edərkən bu uşaq haqqında elə danışırdılar ki, elə bil uşaq deyil, övliyalardan biriymiş... Təkid eləmirəm, amma bildiyin bir şey varsa, de bilək, bu körpəni o qan-qadnın içinə nə atmış belə?

            Həsən Hüseyn əlini bığına çəkib məchul-məchul arabaya sarı baxıb dedi:

            -Ya Fərzalı! Bildiyim kadarıyla sen de öz memleketinin paşasısın... Her zaman bir yasak mehebbetden doğulan cocuklar çekmiş o sevdanın acısın... Ne bileyim, bu Ali da bir yasak aşkın acı meyvesiymiş belki? Kim bilir?!.

            Vəssalam...

            Daha bu mövzuya qayıtmadılar. Sadəcə, yol boyu Fərzalını fikir götürmüşdü ki, bu uşağı harada və necə saxlasın ki, söz-sov çıxmasın, bir; ikincisi də, paşanın dediyi kimi onu məktəb-mədrəsə küncündə oxuda bilsin.

            Əvvəl istəmişdi ki, Baharlıya apara, mərhum bacısının qayınatasıgildə qoya ki, orda yaşasın, həm də Molla Ağanın mədrəsəsində təhsilini davam eləsin. Amma tez də bu fikirdən daşınmışdı. “Baharlı həm rəhmətlik bacım Pakizənin ər tərəfinin adamlarının, həm də mənim ana tərəf qohumlarımın kəndidir. Nə qədər üstünü örtməyə çalışsam da, söz çıxardacaxlar ki, Fərzalının öz oğludur, indiyəcən hardasa gizləyib, anasının başına bir iş gəlib, ya nədisə, götürüb gətirib Baharlıya... Gəl sonra çıxan şayənin dalınca düş ki, and bu, Quran bu, uşaq mənim deyil... Yaxşısı Pirçivandakı* dostlardan birinə etibar etməkdir... hər ayın başında da gedib yoxlayaram...”

 

                                                           ***

 

            ...-Siz paşa ilə söhbət edəndə İstanbuldan tanıdığım bir zabitlə həmsöhbət oldum... – Bəhlul əfəndi atının üzəngisini çəkib arxadan gələn arabanın atlarını şallaqlayan hərbi qiyafəli uşağa baxıb qımışdı.

            -Bir şey öyrənə bildin?!. Əslində, kişiyə yaraşan söhbət deyil, amma maraq adamı çatdadır axı... Əl boyda uşaq o boyda orduda neynir?! Səni oxuduğun Quran, bir şey dedilər?

            -Hə. O zabit qulağıma pıçıldadı ki, paşanın Bulqariyada bir sevgilisi olub... Onda hələ paşa deyilmiş... Onunla hər ayın başında gecələr gizlicə görüşürmüş... Bir gün gedəndə görür ki, gəlin sill azarına yoluxub, allah uzaq eləsin... Üç yaşlı uşağı alıb, gətirir orduya... O qalan qalır burda. Bax, bu Həsən Hüseyn ona öz evladı kimi baxır. Altını dəyişir, yerini isti eləyir... Axır ki, uşaq bu yaşa çatır... İndi də sənə etibar elədi... Çətin vəzifənin altına girmisən, Fəzi! Xəbərin var?!

            Demisini sümürən Fərzalı cavab vermədi. Atını döndərib geri, arabaya tərəf sürdü və Alini – Əlini təpədən dırnağa süzüb, başına sığal çəkdi və yenə atını mahmızlayıb qabağa keçdi.

 

 

                                                           ***

 

            Pirçivandakı dost etibarlı adam idi. Fərzalının bir çox sirlərini sonralar özü ilə qəbirə apardı. Fərzalının verdiyi axçaları qəbul etmək istəməyəndə o dostuna həttənmişdi:

            -Əvvala, bunları mən özümnən vermirəm, Nuru paşanın göstərişiynən ordunun əfsərlərinnən olan həmyerlimiz Yusif Ziyanın atın qaşındakı heybəyə zornan basdıqlarıdı... Uşağı məytəbə qoyarsan, yaxşı əyin-baş alarsan... Əynindəkilər hərbçi paltarıdır, geyindirmə, qoy sağ-salim qalsın, paşanın adamı gələndə qoyarsan şələsinə... Bir də sənnən təvəqə eliyirəm, Əlini balalarınnan  seçmə...

            Dost Fərzalını qucaqlamış, əlini göyə uzadıb demişdi:

            -Mən səni həmişə, nəüzümbillah Həzrəti Abbas gözündə görmüşəm! Sənə əmanət olunanı mənə əmanət etməyin mənimçün şərəfdi! And olsun o yerin-göyün sahibinə ki, bu uşağı öz balalarımnan seşmiyəcəm!..

 

                                                           ***

            MÜƏLLİF

 

            Əziz oxucu! İş bəzən elə gətirib ki, mən yazmaq istədiyim hekayənin əvvəlini yox, axırını qabaqca yazmışam... Bu niyə belə olub, bunu nə mən bilirəm, nə də o gözəgörünməzin mənə əta etdiyi ilham pərisindən eşitmişəm... Yəni mənimçün yazı yazmaq özü hələ də tam baş aça bilmədiyim bir sirdir, möcüzədir...

            Nə isə. İndi səni bu hekayənin davamını – hansı ki, mən onu bu hekayənin əvvəlindən bir neçə il qabaq yazmışam – oxumağa dəvət edirəm. O hekayəni, bəlkə də sən oxumusan? Axı onu mən sosial şəbəkədə-filanda paylaşmışdım. Üzürlü say, oxumusansa, bir də oxu ki, əvvəllə axırı tutuşdura biləsən...

 

           

                                                           ***

 

 

 

 

 

             2. TÜRK ƏLİ                                                           

         

                                                                

                                                                                        Qarabağın məşhur Cavanşir sülaləsindən olan

                                                                                        dostum Vahid doktor Cavanşirova*  ehtramla

 

 

            Yeni 2021-ci ilin ilk günü idi.  Ağır pandemiyaya baxmayaraq köhnə ildə 44 gün davam edən müharibədə Qarabağı və işğal altındakı digər rayonları azad edən Azərbaycan əsgəri 3000-ə yaxın şəhid vermiş, Sovet dövründə unutdurulan qazi sözünü də dilimizə qaytarmışdı. Mükafatlandırılan şəhid və qazilərimizin siyahısına baxırdım ki, dedilər Vahid doktor zəng vurub.

            Vahid doktor məndən çox yaşlı olsa da, dostumdur. Əslən şuşalıdırlar, amma nəsilləri Cavanşirlərin Zəngilanda yaşayan qolundandır. Atası Xosrov Cavanşir, babası Əbdüssəməd bəy Aşiq, onun da atası Məhəmməd bəy Aşiq dövrünün sayılıb-seçilən ziyalısı və qələm adamı olublar. Onların itib-batan şeirlərini topladım, haqlarında kitab yazdım, çəkilmiş filmin ssenarisini qələmə aldım... Yəni kişi ilə xeyli görüşlərimiz olub, çörək kəsmişik. Hər bayramda mütləq zəng edir... Bu usta adam yenə təbrik edir, amma ifalla... Şəhidlərimiz var axı...

            Səhhətini soruşuram. Məlum olur ki, ayaqları sözünə baxmır, gözləri də çox zəifləyib... Şəhidlərdən, qazilərdən, müharibədən sevinclə danışırıq. Və təltif olunanların siyahısını oxuduğumu deyəndə xahiş edir ki, mənim gözüm alımır, sən bir az ucadan oxu, qoy qulağım xoş söz eşitsin...

            Elə qaldığım yerdən siyahını davam etdirirəm...

           “Zəfər” ordeni ilə təltif olunanlar: Əliyev Kəramət İbrahim oğlu, Əliyev Pərviz Həmzə oğlu , Əliyev Ramin Rizvan oğlu , Əliyev Rəvan Musa oğlu ...

            Bir xeyli oxuyuram və bu Əliyevləri dinləyən kişi o başdan gülə-gülə deyir:

            -Nə yaxşı, nə yaxşı! Elə bil Quran ayəsi kimi gəldi mənə... Bu Əliyevləri dedin, yadıma bilirsən nə düşdü? Zəngilanda – o vaxt hələ Zəngilanla Qubadlı ayrılmamışdı, bir rayon idi, bilirsən də 33-də ayırdılar Zəngilannan  -  bir Türk Əli olub, bunu sənə demişəm?.. Hardan? Gör nə vaxtdır görüşmürük? Bu pandemiya bir bəladı, bizi evlərimizdə mədəni həbs eliyib... Həəəə... Türk Əli, bir də Vova... Vova demişkən, eşidirəm, deyirlər, indi Xankəndinə ruslar baxır, özü də ermənilərə kirvəlik, şorbalıq eliyirlər... Vovanın qadası onlara gəlsin!.. Köpəy uşağının qulağınnan tutan ola, apara İvanovkaya, Saratovkaya, Azərbaycandakı başqa rus kəndlərinə, deyə Ermənistanda bircə rus kəndi var?! Yoxdur!.. Hə, Türk Əlidən danışırdım... Bir oğlan idi, bir oğlan idi, boy-buxununa bax, gözün doysun. Paqon kimi düz çiyinləri, uzun boğazı, gen alnı, geriyə daranmış gur saçları, eşmə bığları, şax qaməti onu Pirçivanın* ən yaraşıqlı adamı kimi göstərirdi. Səhər-səhər bazara girəndə satıcılar da, alıcılar da  tərəzini buraxıb ona baxardılar. Yalnız arif adamlar onun həmişə gülümsəyən gözlərinin dərinliyində gizli bir kədər görə bilərdilər. Bu kədər süləngi it kimi onun arxasınca  hər zaman dolaşardı...

            Ehhhh... Türk Əli ayrı oğul idi...

 

                                                           ***

 

            Əliyanlı davasından on il sonra fərəcanlı Babanı nkevede gecəynən tutub apardı. Bir neçə ay keçmişdi, bir rus  axşam tərəfi  onlara gəlib bunları demişdi: “Baba Bayıldadır. Dedi ki, yağı dağ eləyib küpələrə yığsınlar.”

            Ailə üzvləri bunu deyib qeyb olan rusun kimliyini bilə bilməsə də, sözün elə-belə deyilmədiyini anlayırlar.

            Ona görə Babanın oğlu Rəsul səhər obaşdan Türk Əlinin yanına getdi. Olub-bitəni ona danışdı:”Qardaş, atamnan xəbər var, çözə bilmirik. Bu nə deməkdir: ”Yağı dağ eləyib küpələrə yığsınlar?”

            Türk Əli qan qardaşının (onlar uşaqkən əllərini kəsib qanlarını bir-birinə qatmışdılar ki, doğma qardaş olmadıqlarını unuda bilsinlər) sözündən bir az şəklənsə də, özünü toplayıb barmağını dişlədi:

            “Belə başa düşürəm ki, atamız bizə işarə göndərib. Təxminən bu anlama gəlir: “Hər şeyi satın, pula çevirin, gözləyin. Gələcəm, uzaq səfərə çıxacağıq.”

            Təxminən üç ay sonra bir gecə Baba kişi gəlib çıxdı. İşıqlıdakı yaylaqda övladlarını başına yığıb başına gələnləri danışdı:

            -Bilirsiniz ki, mən hökümət dustağıyam. Amma yüksək çinli bir adamın vasitəsi ilə buraxılmışam. Sabah bizi Baharlı zastavasınnan İrana keçirəcəklər...

            Sonra arvadını kənara çəkdi:

            -Yadındadı bizim ailə dostumuz malakan* balası Vova? Ermənilərlə 19-cu ildəki davamızda bizə silahı kazaklardan Vova satın alıb gətirdi. Ermənilər onu yaralasa da, mən Volodyanı əsir almalarına imkan vermədim... Atışa-atışa  sürüyüb aradan çıxartdım, evə gətirdim. Sonra sən gizlicə yaralarını bişirdin, sağaltdıq... Aparıb gizlicə Bakıya yola saldım... Onda leytenant idi. (Çar höküməti onlara etibar edib orduya almazdı, amma bunu nə təhərsə aparmışdılar...) Bax, həmin Bladimir Yevseyev indi polkovnik olub. Bayıl türməsinin rəislərindəndir. Gecəynən məni buraxdırıb. Amma guya güllələnmişəm. Adım hökümətdə öldü gedir... Üstümdə isə başqa bir adamın sənədi var. Təzə adım Səməddir. Səməd Alıverdiyev... Əli, bala, sən də hazırlaş... Səni də aparmalıyam. Amma qaynanan Qafiyə arvada bir söz demə... Təkcə arvadını götür, gecəynən gəl Baharlı zastavası tərəfə... Orda, çayın kənarında  tək bir çinar ağacı var, obaşdan o çinarın həndəvərində görüşürük... Mən gedirəm, gecəni Qaradərədə Qaçaq Fərzalının bacısı oğlu var, onlarda qalacam...

 

            ...Nuru paşanın ordusu Azərbaycana gələndə qoşunun içində on yaşlarında bir uşaq da olur. Bölük başçılarından birinin oğlu olan Əli atasıyla gəlib buralara çıxıbmış. Guya Çavuş Rzanın arvadı ölüb və o, oğlunu məcburən özüylə döyüşdə olduğu yerlərə aparıb. Axırda da gətirib Azərbaycana. Qaraməryəm tərəfdə boğazına dəyən təsadüfi güllədən çavuş şəhid olub. Uşağı isə Nuru paşanın Fərəcan kəndindən olan dostu Babaya veriblər.

            Sonra ordu qayıdıb gedir, Əli də qalır Babanın himayəsində. Kişi oğlana övladı kimi baxır, üstünə yazdırıb soyadını da verir. Adına Türk Əli dedikləri o oğlan Şuşada texnikum bitirib mühasib olur. Baba kişinin aracılığı ilə Qafiyə adlı bir qadının qızı ilə evlənir...

            ... Çinarın dibindəki görüşə ancaq Rəsulla Əli gəlmişdilər. Uzun ailə məşvərətindən sonra son qərar belə olub ki, Baba keçir İrana. Əlindəki pulla orada (“yağı əridib küpələrə yığmışdılar”) bir iş qurur, yer-yurd düzəldib özünü tutur. Sonra sifariş edir, gəlib ailəni də, arvadıyla Türk Əlini də o taya keçirdir...

            Gedəndə Türk Əli ilə oğlu Rəsulu öpüb xəlvətcə qulaqlarına pıçıldamışdı: “Vova Bayıl türməsindədi. Gedərsiniz onun yanına. Zəng eliyər general Teymur Bünyatovala qardaşı Nurəli Bünyatova... sizə həm maddi kömək edəcəklər, həm də İrana keçməkdə yardım göstərəcəklər...”

            ...Türk Əli: “Rəsulu gecəynən tutdular. Sonra bütöv ailəni sürgün elədilər. Anladım ki, növbə mənə gəlir. Nazlıya eşitdirdim ki, İrana, Türkiyəyə yol açılsa, mənimlə gedərsən? Qadın körpə qızımızı da sinəsinə sıxıb, “ay Əli, mən qorxuram” dedi. Qafiyə xalaya, Nazlıya dedim ki, Bakıya gedib, qayıdacam. Getdim. Vova məni apardı generalın yanına. Yedik, içdik. Heç nə danışmadıq. Guya lal idik. General mənə bir bağlama verdi. Sonra da Vovaya rusca nəsə dedi. Vova məni gecəynən Astaraya apardı və bir də gözümü açdım ki, İrandayam. Bağlamada məktub, bir xeyli də pul vardı. Məktubun sahibi özü gəlib məni tapdı. Pulu isə İran puluna çevirib getdim Teharna...”

            Baba:”İranda çox qala bilmədim. Bura Sovetin əli tez çatırdı. Ona görə mağazamı satdım, məni axtarmağa gələn olsa, İstanbula, Nuru paşanın yanına getdiyimi söylədim.

            Nuru paşa silah fabrikinin sahibi idi. Məni xoş qarşıladı və ilk sualı da bu oldu:

            ”Bəs Əli hanı?”

            Dedim, paşam, Əlini saxladım, oxutdum, hətta evləndirdim. Təhrin-töhrün başa salmışam. Zirək oğlandı, gələ bilsə, gəlib bizi tapacaq...

            Sonra paşanın köməkliyi ilə Qarsa getdim və orada bir iş qurdum. Bu iş vaxtilə paşanın Ərzurum və Qars nahiyəsində açdığı  silah emalatxanasının davamı kimi nəzərdə tutulmuşdu. Onun  vaxtilə ağabəyi Ənvər paşaya yazdığı məktubunda da həmin emalatxanalara işarə vardı. Nuru paşanın qadın qohumu ilə evləndim. Bir xeyli keçmişdi ki, bir gün Türk Əli gəlib Qarsa çıxdı. Ata-oğul qucaqlaşıb ağlaşdıq. Düz iki gün ailəmdən, Azərbaycandan danışdı mənə...”

 

                                                           ***

 

            Babanın istanbullu qadından olan oğlu Rəsul: “Atam Baba  46-cı ildə vəfat etdi - Əli Azərbaycana uzalı. Qolunu büküb yanına sala bilmirdik. İmam bir gün axşamacan Quran oxuyannan sonra birtəhər qolunu büküb əhlədə qoya bildilər...

            Amcam (benden yaşca büyük olduğu için ona abi yox, amca deyirdim) Türk Əli İstanbulda Nuru paşanın Sütlücədəki silah fabrikində mühasibəçi kimi çalışırdı. Zavodda partlayış olanda o da ağır yaralanmışdı. Vəsiyyət edib ki, nəşimi aparıb Qarsda mənəvi atam Babanın yanında dəfn edərsiniz...

            Özüm İstanbula getdim. Ali Aliyanlı adıyla xəstəxanada qeydiyyatda idi. Bu soyad atamın Türkiyə soyadı idi. Özünü atamın mənəvi oğlu hesab etdiyindən o da bizim nəslə doğma olan Aliyanlı soyadını götürmüşdü.”

           

           

                                                           ***

 

             Qarsda qoşa məzar var ki, hər gün Azərbaycandan, Əliyannıdan gələcək ziyarətçilərini gözləyir...

           

                                                                                                              01.01.2012 – 04.11.2025

 

                                                                       ***

 

 

            YENƏ MÜƏLLİFDƏN

 

            Uşaqkən ana babam Məmmədqulu ilə nənəm İzafənin söhbətlərini gizli-gizli dinləyər, başa düşdüyümü düşər, düşmədiyimi də babamdan soruşardım. Bir dəfə yenə belə bir danışıqlarını eşitmişdim.

            İzafə nənəm:”Məmi, yadındadı, dayımla arvadının davası olmuşdu bir dəfə? Kişi Mələk dostuma hirslənəndə o da ərinin divara söykəli beşaçılanını qapıb tuşlamışdı dayıma ki, gizlində-aşkarda ayrı arvaddan olan oğluu aparıb Pirçivanda-zadda oxudursan, mənim oğlumu heç Baharlı mədrəsəsinə də qoymursan, xeyir ola?! Sən öləsən, baxmaram ki, ərimsən, balalarımın dədəsisən, qaçaxsan, nəsən, sinəı verrəm beşaçılanın ağzına!.....

            O nəydi heylə? Mən onda uşağıydım, ağlım yaxşı kəsmirdi, amma sənin cahıl vaxtlarındı, bilərsən, dayımın, doğrudan ayrı arvaddan oğlu vardı?”

            Babam qəzetə bükdüyü tənbəkisini alışdıra-alışdıra demişdi:”Ağız, nə oğul, nə zad, ağlıı başıa top elə, Fərzalının baxmayaraq ki, gizlində-aşkarda on iki arvadı vardı, amma tək birinnən uşağı olmuşdu – Mələk dostumnan... Onu ki, küllü aləm bilir... O deyilən oğlan olmağına olmuşdu, var idi belə biri... Mən özüm öz gözümnən görmüşdüm onu, adı da Əli idi. Pirçivanda buxaltr işdəyirdi... Bütün Pirçivan danışırdı ki, o oğlan dayımın Türkiyədəki dostu Nuru paşanın oğlu imiş... 18-də, 19-da Bakını ermənilərdən qutramağa gələndə uşaq nə təhər olursa, ilişir qalır Pirçivanda... Fərəcannı Baba baxırmış uşağa, həlbəttə ki, dayımın aracılığıynan... Bir dəfə dayım mənnən pul-para, yer-yemiş göndərmişdi Babaya... Sohra Babanı tutdular, türmədə güllələdilər... Gərək ki, dayımnan beş il sonra apardılar o yazığı... Vallah sohra o gədə, yanı ki, Əli qəfil yoxa çıxdı... Kimi dedi gülləliyiblər, kimi dedi toxuyub Araza keçib İrana... Nə bilim, xüləs ki, bı, xeyli qarışıq məsələ idi... O ki qaldı dayımnan Mələk dostuma, onnarın işi qəmədiyəydi... Gah küsüşür, qırışırdılar, gah da yağ-bal olurdular... Dayım Mələyi çox istiyirdi... Onu incidən iş tutmazdı... Allah hamısına irəhmət eləsin...”

 

                                                           ***

 

            Əziz oxucum!

            Bu bir-birinin davamı kimi yazılan, amma içindəki faktlar bir-birinə zidd olan hekayələri bir adam yazsa da, işin tərsliyindən, yuxarıda dediyim kimi axır əvvəldən bir neçə il qabaq yazılıb. Ona görə də, sonrakı hekayəyə əl vurmadan burada vermişəm ki, sən özün hər şeyi yerbəyer edəsən. Nədə qaranlıq qalsa, babalı tariximizi qaraldan Sovet hökümətinin (əslində rus hökümətinin) və onları əlaltısı ermənilərin boynuna...

            S.A.(Söz Ardı)

            1998-ci ilin payızı idi. Radioda işləyəndə Ağdaş rayonuna ezamiyyətə getmişdim. İşimi bitirib çayxanada çay içə-içə Bakıya gedəcəyim avtobusun vaxtının bitməsini gözləyirdim. Çayxanada, lap təsadüf nəticəsində bir qoca ilə məhtab oldum. Zəngilandan olduğumu biləndə qəhərləndi. Çox qocaldığından göz yaşı belə quruyan kişi gumuldandı: “Biz tərəflərdə Qaramanlı Qanbyo Ağa vardı. Anamın qohumu idi. Dayı deyirdim. Anam Ağdaşa gəlin gəldiyindən hərdən bacısına baş çəkmək üçün bizə gələrdi. Bir dəfə atamla söhbət zamanı dedi ki, Nuru Paşa yadındadı? Dost idik axı. Məndən xahiş eləmişdi ki, Zəngilanda olan oğluna hərdən baş çəkim... Özüm gedə bilməsəm də, adam göndərirəm, yoxlayır, dərdin-odun soruşur, əl tutur... Maşallah, zirək uşaqmış, oxuyub, təhsilli adam olub...

            Sonra Qanboy dayımı tutdular. Bu söhbət ürəyimdə xal kimi qaldı. Paşanın oğlunun axırı necə oldu? Öldümü, qldımı? Bəlkə sən bir şey biləsən?”

            Babamın-nənəmin söhbətlərindən eşitdiklərimi söyləyib, artıq bir şey bilmədiyimi təəssüflə bildirdim. Bu vaxt mənimlə avtobus gözləyən jurnalis yoldaşım bildirdi ki, vaxtdır, qalxmaq lazımdır...

            Kişi ilə xudafizləşib ayrıldım...

            ...Son olaraq deyəcəklərim...

            “Qafiyə adı nadir addır. Hər adama qoyulmaz. Pirçivanda, bəlkə də yeganə o qadının adı idi ki, Türk Əlinin qayınanası olmuşdu. Belə adda adam tanıyan varmı? Onun Türk Əlidən olan övladını tanıyanınız varmı? Axı o nəsildən olanlar Nuru Paşanın Azərbaycandakı nəslinin davamçılarıdır...”             

                                                                                                                                                     Tarixsiz....      

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

*Qaraməryəm – Göyçay rayonunda kənd. Adını eyni adlı çayın və tirənin adından almışdır. Bəzi mənbələrə görə əsl adı Qaramərən imiş ki, mərən monqolca çay mənası verdiyindən qaraçay anlamına gəlir.

*Qaçaq Fərzalı – Zəngilanın Qaradərə kəndində doğulan xalq qəhrəmanı. 1928-ci ildə bolşeviklər tərəfindən güllələnmişdir.

*Sultan bəy – Laçında erməni daşnaklarına qarşı döyüşən görkəmli xalq qəhrəmanı və ictimai xadim.

*Bəhlul Behcət Əfəndi – Qubadlının Dondarlı kəndində yaşamış elm-ürfan sahibi və Zəngəzurun qazısı.

*Yusif Ziya Talıbzadə (1877-1923) – alim, publissist, Osmanlı ordusunun general-mayoru, ictimai xadim. Borçalıda doğulub. Osmanlı ordusunda yüksək hərbi rütbəli zabit kimi çalışıb, müstəqil Azərbaycan ordusunun qurucularından olub, çoxlu sayda məqalələri və 15 kitabı çap olunub, 1923-cü ildə Türküstanda basmaçıların tərkibində bolşeviklərə qarşı  döyüşərkən 1923-cü ildə həlak olub. Böyük pedoqoq, şair və nasir Abdulla Şaiqin qardaşı idi.

*Mürsəl Bakü paşa – Bakının alınmasına rəhbərlik edən və azad Bakıya ilk ayaq basan Osmanlı zabiti. Sonralar özünə Bakü təxəllüsünü götürmüşdür.

*Hekayə qələmə alınanda Vahid həkim sağ idi. Mətni bloqda yayımlayanda eşitdim ki, vəfat edib. Ruhu şad olsun.

*Pirçivan – indiki Zəngilan şəhərinin əvvəlki adı. Təxminən 40-50 kilometr aralıda, Qafan şəhərinin yaxınlığında Qacaran qəsəbəsinə bitişik Pirdavdan kəndi vardı ki, əslində adı Pircavidan olub vaxtilə. Babəkin qoşunu Bəzzdə məğlub olanda ustadı Cavidanın qəbirini də açıblar, sümüklərini çıxardıb gətirib düşdükləri bu obada basdırıblar. O vaxtdan kəndin adı qalıb Pircavidan. O pirin üstündəki məqbərəsi isə son vaxtlara kimi qalmaqdaydı. Sonradan ermənilər dağıdıblar. Fikrimcə, bu Pirçivanla Pircavidan arasında hansısa bağ mövcud olub. Bunu tədqiqatçıların öhdəsinə buraxıram. Yeri gəlmişkən, bu barədə Q.Qeybullayevin məşhur tədqiqatında da bəhs olunur. (Müəllif. )

*Malakanlar – Rusiyada xristian provaslavlarının xüsusi sektası. 19-cu yüzilin başında bir qrup adam Rusiyanın bir sıra şəhərlərində özlərini malakanlar adlandıraraq kilsəyə, oradakı keşişlərə qarşı çıxdılar və özlərinin dini qaydalarını elan etdilər. Kilsəni inkar edən malakanlar  tədbirlərini öz evlərində keçirir, donuz əti və pusuz balığı haram sayır, orucluq vaxtı yalnız süd içməyə icazə verirdilər. (Elə malakan sözü də buradan alınıb – rusca moloko süd deməkdir.) Kilsə və dövlətlə qarşıdurmaya getməməsi üçün çar höküməti malakanları icma halında  Krıma, Sibirə, Qarsa və Qafqaza sürgün edirlər. Hal-hazırda Azərbaycanda Bakı, Sumqayıt, Şamaxı, İsmayıllı, Gədəbəy və başqa rayonlarda 500-dən artıq malakan yaşamaqdadır.