AZAD QARADƏRƏLİ BAŞ NAZİRİN FRAKI roman

 

  

             AZAD QARADƏRƏLİ

 

             BAŞ NAZİRİN FRAKI

 

 

                                   roman

 

 

 

 

                                Allahım, ilk öncə dağa, daşa ver, ormana, heyvanlara, suya ver. Ondan sonra  

                              insanlara, qapı qonşuma, möhtac olana ver. Qalarsa, ən sonda mənə ver...”

                                                                                                                (Əski türk dualarından)

 

 

                                                                                 ***

 

                                   “Münəccimbaşı ərz elədi ki:

                                     -Qibleyi-aləm sağ olsun, bu övqat kəvakibin seyrindən  belə məlum olur ki,  

                                     Novruzdan on beş gün keçmiş  Mərrixin Əqrəb  ilə  iqtiranı vaqe olacaq və bu 

                                     qirani nəhseynin təsiri budur ki, məşri-zəmində və bittərcih mülki-İranda sahibi-

                                     səltənətin vücuduna sədmeyi-üzma yetişəcəkdir. Buna binaən mən  ki, asitaneyi-

                                     səniyyənin müxlis və cansipar bəndəsiyəm, özümə vacib bildim ki, bu keyfiyyəti  

                                     piş-əz-hadisə qibleyi-aləmə məruz edim.”*

                                                                                            (M.F.Axundov “Aldanmış kəvakıb”)

 

 

                                                                                   ***

 

 

                         “İnsanın imkanı ilə arzusu bir olsaydı, dünya çoxdan düzəlmişdi...”

                                                                                                                       Yazıçının cib dəftərindən

             

           

 

 

 

----------------------------------------------------------------------

*Bu variant bloqumda hissə-hissə yayımlanarkən bəzi texniki əlavələr etməli oldum. Məsələn, romanı bölümlərə ayırdım ki, oxu zamanı rahat izlənilə bilsin. (Müəllifin əlavəsi)

*Anlamı:

 “Münəccimbaşı dedi ki:

  - Qibleyi-aləm sağ olsun, kəvakib seyrindən belə məlum olur ki, Novruzdan on beş gün  keçmiş Mərrixin Əqrəb ilə toqquşması nəticəsində Şərqdə, xüsusilə İran mülkündə bir  səltənət sahibinin vücuduna böyük bir sədəmə yetişəcəkdir. Buna görə də şahın sədaqətli və fədakar bəndəsi olduğum üçün, bunu hadisə başlamazdan əvvəl xəbər verməyi özümə     

borc bildim...”

 

 

 

            DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

 

 

 

            -17-

 

 

            ...-Salam.

            -Salam.

            -Tanımadınız?

            -Belə... tanış gəlirsən e... dayan görüm... sən, sən... sən mənəm?

            -Ha-ha-ha!.. Bəli, mən - sənəm. Sənin içindəki yazıçıyam mən. Sən hakimiyyəti seçənnən mən də sənin içindəki yazıçılığı seçmişəm... Dünənnən kompüterimizi açıb, başlamışam yazmağa...

            -Ey, ey! “Kompüterimiz” nədi?! Mən onu heç ailəmlə də bölüşmürəm! O mənim yeganə... belə zadımdır... şəxsi... Eeeee! Zəhrimara qalasan!.. O kompüterə toxunmaq olmaz! Orda... Orada... Mənim bütün külliyyatım, yarımçıq əsərlərim var...

            -He-he-he! Nə oldu, bəs sən yazıçılığı heç vaxt başqa bir peşəyə qurban verməzdin?! İndi vəzifə adı gələn kimi yazıçılığı unutdun?!

            -Kəs səsini, axmaq! Bu saat səni həbs etdirərəm! Bu, bütün insan haqlarına ziddir! Sən kimsən ki, mənim cildimə girmisən?! Sən... Sən... Mən... Mən...

            -Həəəə, nə tez dəyişdin?! Bir zamanlar həbs olunanları müdafiə edirdin, haqsızlığa qarşı haqq səsini ucaldırdın?! Nə oldu?! Hakimiyyətə keçən kimi həbs etdirirsən?!

            -Mən... Mən...

            Cildimə girmiş adam bircə anda dönüb olur Viktor Hüqo və barmağını mənə silkələyərək qışqıra-qışqıra deyir:

            “Bildiyiniz kimi, 1848-ci il inqilabından sonra hakimiyyətə I Napoleonun qardaşı oğlu Lui Bonapart gəlir. Başqa adıyla desək, III Napoleon. Sonra o, qanuni hakimiyyəti ləğv edir, polis rejimi yaradır. Eyni zamanda, öz prezidentlik müddətinin artırılması haqda Senata layihə verir.

          Yeni hakimiyyətə və onu müdafiə edənlərə qarşı çıxanlardan biri də mən idim. Heç nədən çəkinməyərək üzümü III Napoleona tutaraq dedim:

        -Siz başqa əsrin adamlarısınız, siz meyitsiniz. Gəlin canlıları rahat buraxın... Siz qəbirdən xortdamaq istəyirsiniz? Keçənləri unutmusunuz? Ayağınızı məşum Tüilri sarayının iki addımlığında olan səkiyə qoyun, onda iki şeydən birini seçməli olacaqsınız: ya köhnə monarxiyanı qəbirə sürükləyən eşafot*, ya da yeni kralları sürgünə göndərən kirayə edilmiş kareta. Ömürlük prezidentlik hara aparıb çıxaracaq? İmperiyaya. Məgər biz vaxtilə Fransada Böyük Napoleon olduğuna görə, Kiçik Napoleona da dözməliyik?

        -Siz prezidenti təhqir edirsiniz!

        -Prezidentin böyük adam olmadığını söyləmək əsla təhqir etmək deyildir. Bizim cənab prezidentdən tələbimiz odur ki, ləyaqətli bir adam kimi hakimiyyətdən əl çəksin. Mən Boyük Napoleondan sonra Kiçik Napoleonu istəmirəm.”

            Viktor Hüqo yavaş-yavaş dönüb cildimə girmiş adam olur və gülümsünür:

            -Qorxdun?! Qorxma! O, Hüqodur. Ona hər şey olar... Sizin isə mütərəqqi biri olduğunuzu bilirik... Sadəcə, Hüqonu bura gətirdik ki, sizə yazıçı olduğunuzu xatırladaq...

            -İnsafın olsun, o boyda kişini qəbirdən... Əstafürüllah! Hüqo ölməzdir... Parisdən buracan niyə gətirirsən?!

            -Görürəm, Hüqonu görənnən rəngin nar gazalı kimi olub... Qorxma... Hə... O ki qaldı kompüterini açmağıma... Oradakı yarımçıq əsərlərinnən birinin ardını yazmışam... İstəsən, oxuyaram?

 

-----------------------------------------------------------------------------

*Eşafot – orta əsrlərdə üzərində edamların, işgəncələrin həyata keçirildiyi xüsusi olaraq hazırlanmış taxta meydança.

 

 

            -Yaxşı... Oxu görüm...

            Mənim SNSV nişanlı kompüterimin qapağını qaldırır, elə bil əli ilə ürəyimi çəkib sinəmdən çıxardır. Və başlayır oxumağa... (Deyim ki, adamın səsi də mənim səsimdir. Amma bir az səsi gənclik səsimə oxşayır elə bil... Amma yox, radioda işləyəndə mütəxəssislər deyirdilər ki, səs qocalmır, cavan qalır. Hə, mənim səsimdir. Elə indiki səsim...)

 

                       

                             “BURDAN BİR ÇAY AXARDI...

 

                                               “Özünüzə yer axtarın. Yer kürrəsində həyat 100 ildən sonra sönəcək...”

                                                                                                                                     Stiven Hokink

 

           

                                               BAŞLIQ

           

            Bizdə, adətən giriş yazardılar. Mən isə çox vaxt başlıq yazıram.

            Niyə? Özüm də bilmirəm.

            Sadəcə, bu söz xoşuma gəlir. Ona görə, onu bir az izah edəcəm.

            Başlıq sözü, vaxtilə dilimizdə geniş işlənib.

            (İndi bizim adamlar o qədər müasirləşiblər ki, dilimizdəki bir çox maraqlı kəlmələri nəinki bəyənmirlər, hətta lağa qoyurlar. Hələ dilimizdə danışmağa belə, nənələrimiz demişkən, ağzı ağrıyanlar var. Ona görə, başlıq kəlməsini burada bir az izah etməli olacam.

              Bu söz, yəni başlıq kəlməsi bizim dədə-babalarımızın dilində bir neçə mına verib ki, indi o mənalar arxaikləşib. Başlıq sözünün birinci mənası qız uşaqlarını ərə verərkən oğlan evinin ödədiyi müəyyən məbləğdə pul vahididir. Bu, çox qədim zamanlarda qaldığı üçün, indiki cavanlara çətin ki, başa sala biləsən.

            İkinci məna baş geyimi mənasındadır ki, soyuq havalarda paltonun, yaxud gödəkçənin boyun hissəsinə tikilən, yaxud zəncirlə bənd edilən qalın parçadan olurdu. Bu, indi də var.

            Üçüncü məna bir yazının girişi, yaxud başlığı mənasındadır. Yəni bizim yazımızın da başlığıdır.)

            Burada səfərimizin mənasını qısaca anlatmağa çalışacam.

            Hər dövrün öz ağır problemləri olur. Bizim dövrün ən qorxunc problemi hələ də mənbəyi bilinməyən bir yolxucu xəstəlik idi ki, düz iki il əvvəl qara yel kimi əsib, qara tutu güclü külək tökən kimi ölkələrin əhalisini qırıb tökdü. Qonşumuz İranda 30 faiz, qardaş ölkəmiz Güney Azərbaycanda 25 faiz, Moskva ölkəsində* 40 faiz, Tatarıstan ölkəsində 40 faiz, Kırım ölkəsində 30 faiz, Ukraynada 30 faiz, qardaş Türkiyədə 25 faiz, Gürcüstanda 20 faiz, Hayestanda 20 faiz, bizim ölkəmizdə də 20 faiz əhali tələf oldu.

            Qəbiristanlarda qəbir qazmağa texnika yetmirdi. Məscidlərdə əhali ölüsünü yuduzdurmaq üçün növbəyə dururdu...

            Xoşbəxtlikdən, Türkiyə, Güney Azərbaycan Respublikası və bizim Marsa birgə göndərdiyimiz  ekspedisiya gəmisində çalışan alimlərimizin apardıqları tədqiqatlar nəticə verdi, xaricilərin öz red death, bizim alimlərimizin isə qırmızı ölüm adlandırdıqları pandemiyanın peyvəndi tapıldı və yalnız peyvəndləmədən sonra kütləvi adam ölümü dayandı. (Ona görə qırmızı ölüm ki, xəstəliyə yoluxanlar iki gün ərzində alça turşusu kimi qızarır, şişir və partlayaraq ölürdülər. Belə bir hal, təxminən 53 il əvvəl olmuşdu. Təkcə bizim ölkədə deyil, bütün dünyada boy göstərəm koronavirus – taclı virus çoxlu insan tələfatına səbəb olmuş, yalnız peyvəndi icad edildikdən sonra qarşısı alınmışdı. Hətta bir yazıçı buna aid hekayələr və bir romandan ibarət kitab da yazmışdı.*)

            Bu ağır ölüm virusu ilə təzəcə üzülüşmüşdük ki, onsuz da illərdir əziyyət çəkdiyimiz ekoloji problem sürətlə qabarmağa başladı – aylarla davam edən quraqlıq nəticəsində çaylar qurumağa, bulaqlar batmağa başladı. İçməli su problemi ölkəni çənginə aldı. Suvarma sistemləri sıradan çıxdı. Kənd təsərrüfatı və onun mühüm qolu heyvandarlıq çökdü.

 

 

--------------------------------------------------------------------------------

 

*Olar on ildir ki, Rusiya deyilən dövlət varisi olduğu keçmiş SSRİ kimi parçalanıb. İndi Rusiya təkcə Moskva Respublikasından ibarətdir. Rusiyanın tərkibindən ayrılan on səkkiz respublika özünü müstəqil elan edib ki, onların da çoxu türk respublikalarıdır.

*20-21-ci əsrlərdə yaşamış yazıçı Azad Qaradərəlinin bu mövzuda yazılmış əsərlərinə işarədər.

 

            Küçə itlərinin, quşların kütləvi qırılması daha qorxunc xəstəliyə yol aça biləcəyi üçün mən – bu sətirlərin müəllifi də daxil olmaqla bir qrup adamı ölkənin Ekologiya agentliyinə çağırdılar.

            Uzun məşvərətdən sonra bizim 9 nəfərdən ibarət heyətin tərkibi təsdiq edildi və iki gün sonra yola çıxdıq. Qalan mətləbləri yazının içərisindən də öyrənə biləcəyiniz üçün bu başlığı burada nöqtələyirəm.

 

            BİRİNCİ SƏFƏR

 

            Hava və günəş sistemi ilə işləyən tanka oxşayan zirehli maşınla yola çıxmışıq. Bu maşının bir üstünlüyü var ki, dağ-daşa rast gəldikdə, yəni hamar asvalt yol olmadıqda qanadlarını açaraq on metr məsafəyəcən yuxarı qalxır və maneəni dəf etdikdən sonra rahatca yerə enə bilir.

           Lakin bir çətinliyimiz var: maşının yerə enməsi zamanı, nisbətən rahat alan olmalıdır. Ona görə də havaya qalxmaq bir qədər risklidir. Bələd olmadığımız bu sahələrdə maşının fəzaya qaldırılmasına elə də meyl etmirik.

            Lakin bu yerlərdə uzun zamandır insan yaşayışı olmadığı üçün, bizim relyefə bələdçiliyimiz yalnız yazılı mənbələr və buralarda yaşamış yaşlı insanlar vasitəsi ilə ola bilir.

            Paytaxtdan buralaracan olan ən böyük məsafəni qət etdikdən sonra maşınımızı uyğun bir yerdə saxlayıb, ayaqla yola davam edirik. Çünki bizə lazım olan nəsnənin başlanğıcının elə buralarda ola biləcəyi ehtimalı böyükdür.

            Bürkü. İsti. Havasızlıq. Ayağımızın altında ovulan torpaq asanlıqla qum dənələrinə çevrilir. Qabaqda gedən bələdçi – o həm də rəhbərimizdir - dayanıb qarşıdakı tək ağacı göstərir və batıq səslə:

            -O ağacın dibində dayanaq, bir az kölgələnək, - deyib sağa burulur.

            Biz yeddi nəfərik. Yox, köhnə nağıllardakı kimi 7 rəqəminin sehrinə-zadına düşməmişik. Sadəcə, son anda iki adam bizimlə yola çıxmaqdan imtina etdi və başçımız köhnə fikirli adam olduğundan daha iki nəfər könüllü axtarmağa vaxt sərf etmədi. (Nə bilim, bəlkə 7 nəfər qalmağımız ona sərf edirdi. Axı onun kimilər, hələ də sehrli qüvvələrə, ağatlı oğlanlara-filana inanan olurlar. Qəribədir, 22-ci əsrin başlamasına  az qalıb, hələ də adam var ki, 21-ci əsrin əvvəllərində ilişib qalıb. Hətta 20-ci əsrdən çıxa biməyənlər də var! Təbii, belələri azdır, amma var.) Biz arxadan gələnlər onun ayaq izləri ilə gedirik.

            Bir gürzə aramızdan şığıyıb keçir. Əlimdəki elektron əsanı qaldırıb onu vurmağa taqətim olmadığından sadəcə, o səmtə uzadıram ki, əsanın elektrikindən keyisin, bir də bizə tərəf gəlməsin. Əsa ilanın quyruğuna toxunan kimi cücə kimi cükküldəyir, bu da o deməkdir ki, artıq ilan zərərsizləşdirilib.

            Mənim yanımla addımlayan Ze (onun tam adı Zəkadır, lakin biz qısaca adının baş hərfinin səsləyişi ilə çağırırıq) yoldan çıxıb ilanın üstünə şığımaq istəsə də mən “stop” komandası ilə durdururam.

            -Nə işin var?! O bizə toxunmadı ki... – Məndən qabaqda gedən İl (adı İlkindir) narazılıqla dillənir.

            -Babamın səsli xatirələrini dinləmiş, kitablarını oxumuşam. Buralar cənnət imiş. İldə üç dəfə məhsul götürürmüşlər. İndi gürzələrin məskənidir. İmkanım olsa, hamısını bu elektrikli əsamla məhv edərəm... – Hirslə dillənirəm.

            -Onu Heredot da yazıb ki, Arranda bir ildə üç dəfə məhsul götürürlər.

            -Heredotu neynirsən, bizim o xarabalığı qalan kənddən olan yazıçının kitabından da oxumuşam ki, anası yazda lobya əkərmiş, yayda onu sökər, yerinə xiyar əkər, payızda isə xiyar tağlarını sökər, yerinə payızlıq qarğıdalı səpərmiş... Oldumu üç dəfə, oldu...

            -Bu dağın adı Qaladaşıdır. Yəhər belinə baxın hələ... Bizim nəsildən olan yazıçı bir əsərində onu yandan baxanda xıxmış, yəni yerə yatmış dəvəyə, axşam tərəfi isə üzbəüzdəki Yarımyaylağın kölgəsi üstünə düşəndə dikqulaq qurda bənzədib...

            -Hə, axı onlar dikqulaq qurdu öz əcdadları sanırdılar... Ha-ha-ha... – Ze rişxəndlə gülür və mən onu əlimdəki əsa ilə vurmaqdan özümü güclə saxlayıram. Bu it oğlu özü dəmir ola-ola bizi ələ salır, inanclarımıza lağ edir, hətta dolayır. İlin acıqlanmasından ehtiyat etməsəm, dərsini verərdim – sadəcə düyməsini bassam, bəsdir, it kimi gəbərəcək. Amma olmaz. Bu alçağın beyni saat kimi işləyir. Verdiyimiz ən ağır sualı yarım dəqiqəyə çözür...

            -Ən dəhşətlisi isə bilirsən nədir? Bu dağın dibi ilə Bəsit adlı bir çay axarmış... Yerində indi ancaq çaylaq qalıb... – İl ah çəkib iri ağacın kölgəsinə çatdı, dizini qatlayıb od qalxan torpağın üstünə çökdü. Biz isə bir az aralıdakı çaylağa acı təəssüflə baxırdıq.

            Sonra əlini kürəyindəki çantaya apardı, onu alıb yerə qoydu, əvvəlcə termosa oxşayan ağzı bağlı bir qab çıxartdı, düyməsini basıb bir an gözlədi və balaca məməciyi ağzına yaxınlaşdırıb əmdi. Boğazından aşağı axan suyu əli ilə silib dayandı, qabı mənə uzatdı. Sonra çantasından bir balaca kitaba oxşayan şey çıxartdı (biz buna “ki”, yəni kitab deyirik), kinin üstündəki düyməciyi basdı, vərəqlərin arasında oynaşıb sıraya düzülən sətirləri oxumağa başladı: “Burada, Qaladaşının (biz bu dağa indi Qa deyəcəyik – İl başını qaldırıb bizə baxaraq deyir) bir az yuxarısında bir bulaq var, adına Aşağıbulaq deyərdik. O bulağın yeri əvvəl çox yuxarıda, Ağincir dediyimiz incir ağacının ətəyində idi. Qaragözün bəzi oğul-uşağı o incirliyi kəsib-doğradı, sanki bulaq küsdü, əvvəl qurudu, sonra da kimsə onu başqa yerdə axtardı. Kəsik çinar dediyimiz ağac vardı burda, onu da qurutdular, bax onun bir az yuxarısında Bərəher deyilən yerin qurtaracağında o bulağı qazıb tapdılar. Bulaq çıxmağına çıxdı, amma əvvəlki dadı vermədi. De, niyə? Ondan ki, əvvəlki bulağın suyu lap yuxarıdan, Mirzə Haşım qəbiristanının sağ əlindəki təpədən süzülüb gəlirdi, indiki isə ordan gəlsə də Bəsit (biz indi ona “Bə” deyəcəyik) çayının suyuna qarışırdı... Nə suyumuz o sudur, nə torpağımız o torpaqdır, nə çayımız o çaydır...”

            İl ah çəkib alnında puçurlanmış təri əlinin dalı ilə silir və mənə sarı dönür:

            -Az, sən bilirsən ki, bax, o dağın döşündə yerləşən qədimi binanı sənin baban tikdirib?

            Mən heyrətlə onun göstərdiyi səmtə baxıram:

            -İl, babamın kitablarından oxumuşam bunu... Demək, o həmin binadır? Məktəb binası?

            -Hə. Məktəb.

            İl dəstənin qoruyucuları olan polara (köhnə adamlar “polis” deyərmişlər) tərəf dönür:

            -Sən, baş po, məlumat ver, təhlükəsizlik barədə son vəziyyət nədir?

            O, əlindəki kiçik cihaza baxa-baxa danışır:

            -Xəbər belədir: buralarda xallı pələng görünüb, ayılar da var. Ceyranlar yuxarı meşəliklərə çəkilib su çatışmazlığına görə. Ən qorxulu düşmənimizsə, ilandır. Onu da həm ayağımızdakı elektron çəkmələr, həm də əlimizdəki elektron əsalarla zərərsizləşdirə bilərik...

            -Bəs haylar barədə nə deyə bilərsiniz?

            -Bu xalq, demək olar ki, Bə çayının başınacan buraları tərk edib... Bilirsiniz də, buradakı Bə, yaxud Ba, yəni köhnə adamların Bəsit dediyi çaya həm də Baharlı çayı deyiblər... Hətta onların lap yuxarıdakı Şeşkirt, Hənd, Sav kəndləri də indi boşdur. Bir məlumata görə, indi Qafan şəhərində cəmi min nəfər adam yaşayır. Onlar da hay deyillər, xaricdən gəlmiş mis mədənində işləyən miqrantlardır.

            Mən söhbətə qoşuluram:

            -Biz bu səfərə çıxmamışdan öncə, balaca bir araşdırma apardım. İndi Hayestan deyilən ölkədə cəmi bir milyon adam yaşayır. Onların da çoxu bizim Təbrizdən və İstanbuldan oraya işləməyə gedən türklərdir. Bir əlli il də keçsə, yəqin ki, Hayestan deyilən ölkə və dövlət tarixə qovuşacaq. Rusa və Hindistana axışan haylar regionda yaranmış ekoloji böhrana görə buraları sürətlə tərk edirlər...

            İl bayaqdan heç danışmayan məsləhətçi Elə tərəf baxır və baxışları ilə sanki ondan nə isə soruşur.

            El (ona üçüncü babası Eldarın adını qoyublar, amma biz, sadəcə El deyirik) müdrikcəsinə başını yelləyib acı-acı gülür:

            -Mənim səksən yaşım var. Sizdən fərqli olaraq mən o hayları yaxşı tanıyıram. Bizim onlarla son davamız olanda, yəni köhnə təqvimlə 2020-ci ildə mənim otuz yaşım vardı. O davada mən də iştirak etmişəm. Onda onların cavanlarının vuruşmaq istəmədiyinin şahidi oldum. Həmişə bizə qarşı aqressiv olan haylar bu dəfə, nədənsə ancaq qaçmağa çalışırdılar. Elə qaçdılar da. Yəqin köhnə kitablardan, elə bizim yerli yazıçımızın kitablarından da oxumusunuz? O döyüşdə biz onlara ölümcül zərbə vurduq. Bir daha özlərinə gələ bilmədilər...

            -El əmi, ona görə indi qaçırlar? – İl soruşdu.

            -Həlbəttə, o da var, amma onlar bir az da keçmişi bilən, gələcəyi görən qazdan ayıq millətdir. Bilirdilər ki, gəlmə olduqları bu yer onlara darlıq edəcək, necə ki, etdi. Bir də onlar gələcəyi – indiki ekoloji katastrofanı görürmüşlər... Çayların quruması, bulaqların yoxa çıxması, meşələrin məhv olması, torpağın şoranlaşıb quma çevrilməsi onları bu yerlərdən qaçmağa vadar etdi... Onlar gedə bilər, biz isə heç yerə gedən deyilik! On il bundan əvvəl Təbrizdə inqilab baş verdi, ölkəmiz son üç yüz ildə ilk dəfə vahid ölkə, vahid dövlət oldu, daha ayrı dərdimiz qalmadı – bu ekoloji fəlakətdən savayı. Buna qarşı aparacağımız mübarizədə bizə ən vacib olan amil sudur. Bilirsiniz ki, neçə illərdir ki, Qrenlandiya uğrunda üç böyük dövlət arasında savaş gedir. Hələ Antraktida uğrunda təzə qızışan buzlaq savaşı Çinlə Hindistanı üz-üzə qoyub... Bizim nə Qrenlandiyada gözümüz var, nə Antrakitidada. Bizim öz torpaqlarımızda tapacağımız xoşbəxtlik bizə yetər. İl, sən ağıllı alimsən. Xahiş edirəm, köməkçlərini də götür, bu gün köhnə təqvimlə 2075-ci ildə - bu təzə təqvimlə edir 2080-ci il – mart ayının 18-də, bayrama iki gün qalmış tamam qurumaq üzrə olan Araz çayından Qara (əvvəlki adı Qaradərə idi) kəndinin başınacan tədqiqat aparın, bir-iki günə məlumat hazırlayın, görək biz buralardan yeraltı su hövzəsi tapa bilərikmi? Əgər bunu tezliklə edə bilməsək, onsuz da bu əlli ildə insan ayağı dəyməyən bu yerləri biz birdəfəlik itirəcəyik... Halbuki yadımdadır, buralarda bərəkətli torpaqlar vardı. Bizim Azın babası olan yazıçının kitablarından da bunları oxuya bilərsiniz...

            (Az – mənəm. Babam Azadın adını mənə qoysalar da, hamı Az çağırır. Yəqin ki, bir azdan elə yeni kimliklər tərtib olunanda da Az yazılacaq. Çünki indi insanlar danışmaqdan çox, bir-birilərini işarələrlə - mesajlarla başa salır.)

            Ağacın altında sərinlədik. Hər kəs öz elektron qabında sonuncu dəfə hazır naharını qızdırıb yedi. Və başçı elan etdi ki, sabahdan etibarən hər kəs özü öz qarnını doyurmaq qayğısına qalmalıdır. Çünki bura gəldiyimiz beş saat ərzində özümüzlə gətirdiyimiz hazır yemək və içəcəklər tükənmişdi.

            Elektron çadırları bir göz qırpımında qurub işə başladıq.

            (Bəzi mətləblərə aydınlıq gətirim ki, bu ekspedisiyanın məqsədini biləsiniz. Əvvala, bizim alimlər ötən illər ərzində sübut etdilər ki, ata-babalarımızın  işlətdiyi 28, 29 fevral, 30, 31 günlük digər aylar, 7 günlük həftələr, 24 saatlıq sutkalar artıq caiz deyl. Çünki zamanın sürəkliliyi bizə diktə edir ki, bir gündə o qədər sürətlə vaxt keçir və o qədər hadisələr o bir günə sığır ki, bunun 12 saat gün, yaxud 24 sutka olması, bunların da birləşib 365, yaxud 366 gün əmələ gətirməsi qeyri-mümkündür. Uzun axtarışdan sonra, belə qənaət hasil oldu ki, ən azı on ilə on bir il sığır. Ona görə də 2025-ci ildən ötən köhnə təqvimlə 50 ilin üstünə hər on ilə bir il gəlsək, bu edir 55 il. Yəni indi yeni təqvimlə 2080-ci ildir. Bu belə...

            İknicisi isə, yəqin danışıqlarımızdan da duydunuz, bu regiondakı, köhnə dillə desək, Zəngəzurun Zəngilan-Qubadlı bölgəsindəki (biz uzun uzadı ad qoymağı sevmirik daha, ona görə bəzən bir adı elə baş hərfi ilə, ya da ikinci hərflə yanaşı işlədirik, ona görə də Zəngilan-Qubadlı əvəzinə elə Z-Q deyirik), yəni Z-Q regionundakı Bə (Bəsit), Ox (Oxçu), Bər (Bərgüşad), Hə (Həkəri) və yeri-yurdu bəlli olmayan digər kiçik çaylar quruduğundan bu ərazilərimiz xaraba səhraya çevrilib. Mən bu torpağın yetirdiyi nəslə məxsus bir qələm adamı kimi - indi əvvəlki təki  uzun-uzadı romanlar yazılmasa da, insanlar üçün ekzotika kimi roman hələ də maraqlıdır, ona görə də mənim bir elektron romanlar müəllifi olaraq bu ekspedisiyaya qoşulmaqda məqsədim buradan yeni bir mövzu çıxartmaqdır - məhv olmuş bəhərli torpaqlarımızın yararlı hala gətirilməsi uğrunda aparılan mübarizəyə qatqım olmasını istəyirəm... Və, ən əsası tapacağımız yeraltı su ehtiyatı ilə ölkənin, xüsusən köhnə başkənd Banın (Bakının) və yeni başkənd Qənin (Qələbənin) su ilə təminatını yaxşılaşdırmağa kömək etmiş olacağıq. Bu, bir növ strateji məsələdir.)

 

                                                           ***

 

            Yeddi nəfərlik dəstənin içərisində yeganə mütəxəssis olan O (adı Omardır,biz sadəcə O deyirik) dörd saatlıq  gərgin tədqiqatdan sonra elektron katoloqa yüklədiyi hidrometrik lotları və dərinlikölçən exolotları bizə göstərərək sevinclə deyir:

            -Zenin hesablamaları doğru çıxdı. İlkin ehtimallarımız öz təsdiqini tapdı. Exolotların qənaətinə görə, bu dağın altı ilə dərin bir çay axır. Yanılmıramsa, buradan keçərək indi tam qurumaq üzrə olan Arazın altından burulub, Qa dağının (Qara dağın) məhvərindən adlayıb Heydərbabayacan gedir. Əlbəttə, bu ilkin ehtimaldır... İstiqamətin təyini səhv də ola bilər... Amma kəşfimiz dürüstdür!..

            O bir qədər nəfəsini dərib başçımıza tərəf üz tutur:

            -Bilməlisiniz ki, bu kəşfdən daha önəmli bir şey də tapmışıq: bu vacib yeraltı su ehtiyatından başqa  Qar (Qaragöz) kəndinin xarabalıqları olan ərazidə elmdə ağır su deyilən bir tapıntıya da tuş gəldik. Məlumunuz olsun ki, bu ağır sudan atom-molekulyar qurğularının işlədilməsində istifadə olunur. Düzdür, kimyəvi reaksiyalar zamanı onu süni surətdə almaq olur, lakin təbii ağır su həmişə daha önəmli olmuşdur...

            -Deməli, bu boyda əzab-əziyyətə dəyərmiş!

            -Bəli!

            -Elə isə, poların biri mənə dedi ki, bir cüyür vurub. Gedin ocaq qalayın, bu günkü tapıntımızı qeyd edəcəyik... Mənim çantamı gətirin, orada yerli istehsal olan şərab var... Bu gün içmək olar!

            Hamı sevincək odun tədarükünə başladı. Mən isə bu yenilikləri qeyd etmək üçün elektron kitabçamı açıb kölgəyə çəkilirəm...”

 

                                               ***

 

            ...O daha nələrsə oxumağa başlamışdı ki, gözlərim açıldı və qarşımda kompüterdən yarımçıq əsərimi özümə oxuyan mənim oxşarım yox oldu. Bu qorxunc yuxudan ayılmamış vəzirin başı göründü. Bildim ki, durmaq vaxtıdır. Hökümət işləri tökülüb qalıb axı. Amma yuyunmağa getməmiş ona tapşırıram:

            -Mənim evdəki kompüterimi təcili surətdə bura gətirt!

            Qocanın təəccüblə mənə baxdığını görüb ona bəzi mətləbləri anlatmağa çalışıram:

            -Vəzir, bilirsən də, mən axı yazıçıyam... Üstündə işlədiyim son əsər var ki, başdan-başa faciədir. Belə səssiz faciə. Ölüm, qan, qırğın yoxdu, amma faciənin səs-soraqsız içimizə ilan kimi süründüyü açıqca görünür... Bax, təsəvvür elə ki, fevral ayıdır, amma ağaclar yarpaqlayıb, hətta bəziləri çiçəkləyib də. Bu yerdə deyirəm ki, qışın özünü yaz kimi aparması çox qorxuludur. Yazla qış ərlə arvad kimidir. Gərək araları açılmasın. Açıldımı, fəlakət olar. Birində ailə dağılar, o birində dünya...

            İndi quraqlıq kəsib dünyanın qapısın. Bunun görsənən adı quraqlıqdır, əslində isə fəlakətdir. Deyəsən, dünyanı yaradan kişi peşiman olub...

 

 

            -18-

             

           

            Vəziri çağırıb mobil telefondakı xəbəri ona göstərirəm:

            -Kamal Sultanov adlı riyaziyyatçı alim bir məchul tənliyin həllini tapıb, xəbərin var?

            -Qardaşım Qardaş, mənim riyaziyyatdan başım çıxmaz ki? – Boynunu bükür.

            -Guya mənimki çıxır?! Amma bu adam böyük kəşf edib. Tap onu, bura çağır. Mükafat təqdim edəcəyik.

            Vəzir məlul-müşkül halda gedir. Onun sifətindən bunları oxudum: “Neynirsiniz axı onu? Riyaziyyat bizim nəyimizə lazımdır? Fizika, kimya, riyaziyyat kimi elmlərdən zəhləm gedir. Qoy səhərdən axşamacam şeir deyək, mahnı oxuyaq... Yoxsa iks üstəgəl iqrek bərabərdir zet, bilmirsən, dur, burdan get!”

            Mən isə telefonunmda qeyd etdiyim xəbəri təkrar oxuyuram:

            “Navier-Stokes tənliyi maye mexanikasını, sıxılmayan mayelərin axınını təsvir edən qismən diferensial tənlikdir. İsveçrə riyaziyyatçısı Euler (Eyler) tərəfindən yaradılan tənliyin ümumiləşdirilməsidir. Leonhard Euler 18-ci əsrdə sıxılmayan və sürtünməz mayelərin axınını təsvir etməyə çalışdı və məşhur 7 körpü tənliyinin həllinə cəhd etdi. 1821-ci ildə fransız mühəndis Claude-Louis Navier, daha real və olduqca çətin olan özlülük mayeləri üçün özlülük (sürtünmə) elementini təqdim etdi. 19-cu əsrin ortalarında ingilis fizik və riyaziyyatçı Sir George Gabriel Stokes bu işi daha da yaxşılaşdırdı, lakin yalnız sadə iki ölçülü axınlar üçün tam həllər əldə edildi. Mürəkkəb burulğanlar, təlatüm və ya xaos, sürətlər artdıqca üçölçülü maye (qaz daxil olmaqla) axınlarında meydana gələn hər bir təxmini ədədin analiz metodları üçün çətin olduğunu sübut etdi.

            2000-ci ildə, üç ölçüdə Navier-Stokes tənliyinə hamar, ağlabatan bir həll mövcud olub-olmadığı təyin olundu. Minilliyin Problemi, xüsusi mükafat üçün ABŞ-ın Massachusetts əyalətindəki Cambridge Clay Riyaziyyat İnstitutu tərəfindən seçilmiş yeddi riyazi problemdən biri kimi qəbul olunur. Hər Minilliyin Problemi üçün həll yolu 1 milyon dollardır.

            Türkiyədə yaşayan və Iqdır Universitetində çalışan həmyerlimiz Kamal Soltanov, nəhayət ki, bu riyazi müəmmanın çözümünü tapıb. O, Navier-Stokes tənliyinin həllini kəşf edib. Kamal Soltanov deyib ki, bu AXINLAR TEORİSİDİR ki, onun hər yerdə, ekologiyada, sinergetikada, təyyarələrin, raketlərin  hazırlanmasında da istifadə olunacaq.

            Sözügedən tənlik indiyəcən həllini tapmayan 7 çətin riyazi teoremdən idi ki, onlardan yalnız biri – Puankare hipotezi rus riyaziyyatçısı Parelman tərəfindən həll edilmişdi.”

            Mən məmnunluqla gülür və öz-özümə deyirəm:”Biz bu tənliyi Soltanov tənliyi adlandırmalıyıq!”

            Və tez də səhvimi düzəldirəm: “Soltanlı tənliyi!”

            Bu vaxt vəzirin başı görünür qapıda.

            -Qardaşım Qardaş, tapmışam, amma iki saat sonraya bilet alıb, Türkiyəyə uçmağa hazırlaşır...

            Hirslə onun sözünü kəsirəm:

            -Ay kişi, nə bilet?! De ki, biz ona ayrıca təyyarə tutarıq, lazım gələrsə. Bileti qaytarsın, bura gəlsin. Biz onu necə lazımdır, yola salarıq.

            -Mən dedim... Dedi ki, qala bilməz... Təzə bilet almağa pulu yoxdur... İndi Türkiyəyə təyyarə bileti bahadır axı...

            -Sən o Hava limanının rəisini bura çağırtdır! Kamal bəyi isə yola salmaq üçün bir yaxşı heyət göndər. Gül dəstəsi, yaxşı ləziz şirniyyatlar, ən bahalı içkilər, bir sözlə kişinin adına layiq törən düzəlt!.. Özün də de ki, bizim ölkə başçısı sizinlə görüşmək istəyirdi, nə yazıq ki, alınmadı... Eybi yox, haçan ürəyi istəsə, yaxın zamanlarda biz onu Bakıya dəvət edər, burada bir yaxşıca ağırlayarıq...

            Vəzir yazıq-yazıq başını aşağı salıb susur.

            -Di get də, niyə büzüşmüsən?

            Adam qorxa-qorxa əlindəki planşeti mənə sarı uzadırmış kimi dillənir:

            -Mən sizinlə danışarkən bu adamı bir az araşdırdım... Bir inanılmış mənbədən bildirdilər ki, o şişirdilmiş hadisədir... Adam o dərəcədə də...

            Hirslə bağırıram:

            -Qələt edirlər! Sən bilirsən nə danışırsan?! Sən mənim tapşırığıma qarşı çıxırsan?!

            Onun əl-ayağı əsir, az qalır ki, planşeti əlindən salsın?

            Bu yaşlı adama acıyıram və gülümsünürəm.

            -Qulaq as. Sənə bir əhvalat danışacağam... Rəhmətlik Molla Nəsrəddin bir gün bir dəvə kəsir və ehsan kimi camaata paylayır. Sonra da bunu hər yerdə danışmağa başlayır. “Bəs bir dəvə kəsmişdim, əti quzu əti kimi, yeyən beş barmağını yalayardı...”

            Bir belə, beş belə, axırı bir nəfər dözmür, deyir, a kişi, xata olub, bir dəvə kəsmisən, day bizi dəng elədin, bəsdi də!

            Molla qeyzlə həmin adamın sözünü kəsir:

            -Ə, a bala, min ildi bir qoç kəsiblər, kəsmiyiblər, dastan bağlayıblar, kitab yazıblar, İlahi kitabların hamısına salıblar, film çəkiblər, hələ də danışırlar, yazırlar, çəkirlər. Bəs mən o boyda dəvə kəsmişəm, danışmayım?! Danışacam, hələ beş də artıq eliyəcəm. Xoşun gəlmir, eşitmə, yum qulaqlarını!..

            Gülürəm. Vəzir də gülməyə çalışır. Və mən məmnun halda:

            -Di get, dediklərimi yerinə yetir, - deyib rahatlayıram. Adam bu dəfə lap ağlamsınır:

             -Dediklərinizi mən hansı hesabdan ödəyim?

            -Yaz. Akademiya işçilərinin içərisində ölkə əhəmiyyətli və xüsusən beynəlxalq əhəmiyyətli kəşflər, yeniliklər və novatorluq duyğusu yaradan əsərlər üçün  xüsusi fond yaradılsın və həmin fonddan seçilən alimlərə ayrıca pul mükafatı ödənilsin. İlk mükafat 100 min AZN dəyərində olmaqla Kamal Soltanova verilsin!.. Di get, əməl elə... Bu pullar Neft fondunda yığılıb qalan hesabdan ödənilsin.

            Adam gedir. Mən isə ağır fikrə dalıram.

            Kamal Sultanov mənim təklifimi qəbul etmədi. Bu nə deməkdir? Mənim hakimiyyətimi qəbul etməməkmi, yoxsa bunu ciddiyə almamaqmı?

            Hər nədirsə, bu barədə ciddi-ciddi düşünmək lazımdır.

            Elə bu gün xarici ölkələrin səfirlərini qəbul etmək lazımdır...

            Mövlananaın sözlərini dilimin altında vird edirəm:”Yıxıl, qalx, amma əyilmə...”

            Mən bu uzun ömrümdə heç əyilmədim. İndi buradamı əyiləcəyəm?!

            Haşa! Sonu ölüm olsa belə, sonacan gedəcəyəm. Onsuz da yazıçı kimi tarixə düşmüş adamam. Ən pis halda, antalogiyalarda da olsa, məni xatırlayacaqlar.

             Demək, tarix məni yaxşı hökmdar kimi xatırlasın deyə yox, əlimə düşmüş imkandan  xalqıma  və vətənimə yardım etmək üçün istifadə etməliyəm...

 

                                               ***

 

            Artıq xətti açıq olan telefonuma zəng gəlir.

            -Buyurun, eşidirəm.

            -Bağışlayın, qardaşım qardaş, sizi Kamal Soltanov narahat edir...

            -Hə, çox yaxşı. Mən sizi təbrik edirəm...

            -Mən çox üzr istəyirəm... Bilirsiniz, düzü, mən ölkədə nələr baş verdiyini anlamaqda çətinlik çəkirəm... Sizi isə tanımırdım... İndi öyrəndim ki, yazıçısınız, hətta Türkiyədə də kitablarınız çıxıb...

            -Hə... Bunlar boş şeydir... Əsas sizin qələbəniz... O xətti tənliyi... Düzü, mən bu riyaziyyatı yaxşı anlamıram... Amma onu bilirəm ki, kəşfiniz dünya əhəmiyyətli məsələdir... Sinergetika... Aviasiya... Raketqayırma kimi məsələlərdə gərəklidir... Ona görə də, mən tapşırmışdım ki, sizi dəvət etsinlər...

            -Hə... Bəli... Təəssüf ki, mən təcili Ankaraya uçmalıydım... İndi qəzetlər, eee, bağışlayın, saytlar yazdı ki, siz mənim kəşfimə 100 min manat mükafat verilməsini tapşırmısınız! Düzü, sizə necə təşəkkür edəcəyimi bilmirəm... O ki, qaldı sizin dəvətə gələ bilməməyimə... Günahımı heç cür talafe edən söz tapa bilmirəm... Mən təyyarədən enən kimi mütləq universitetin rəhbərliyi ilə əlaqə saxlayaıb, izn istəyəcəm və iki günlüyə də olsa, sizin qəbulunuza gələcəyəm... İndi mən təyyarəyə minməliyəm... Sizinlə xudafizləşməliyəm... Hər şeyə görə təşəkkür edir və bir daha xətama görə sizdən üzr istəyirəm..

            Bu yaxşı oldu. Yoxsa, onun o qeyri-etik hərəkəti lap qanımı qaraltmışdı...

 

                                               ***

 

            Əməlli-başlı qrimlənmişik. Vəzir heç, onu kimdi tanıyan? Amma məni yazıçı kimi az-çox tanıyırdılar, üstəlik də, şəkillərimi axşamdan qəzetlər, saytlar, televiziyalar partapart yayımlayır. Ona görə, grimyora, belə qrim uastasına tapşırmışam ki, elə qrimlə ki, bizim arvad da rastıma çıxsa, tanımasın.

            Təzə bazarda vəzirlə bərabər alver edirik. Cangüdənlərə tapşırmışam on metr bizdən aralı dursunlar. Pomidor satana yaxınlaşırıq.

            -Neçəyədir pamidor?

            -Üç manat.

            -Bəs xiyar?

            -Üç əlliyə.

            -Niyə belə baha?

            -A kişi, mart ayıdı e! İndinin pamidor-xiyarı neçəyə olmalıdı ki?! – Satıcı üstümə çımxırır.

            Vəzir ona gözünü ağardır. Mən də vəzirə.

            -Alma neçəyədir?

            -Bunlar xarici maldır, üç manatadır. Bunlar yerli maldır, iki manata.

            -Bizdə nə də olmasa, alma boldur axı, bu xaricdən gətirilən GMO məhsulları niyə satırsınız?

            -Onu mənə niyə deyirsiniz?! Mən xaricdən mal gətirirəm? Gedin onu hökümət adamlarından soruşun...

            -Kartof neçəyədir?

            -Bu, bir əlli, bu bir otuz, bu isə bir həştad... Xalis Gədəbəy malıdı.

            -Həştad yox, səksən.

            -Olsun səksən.

            -Bax, bu kartof, məncə insan orqanizmi üçün ziyanlıdır. Bu, mala verilən, donuzlara verilən kartofdur. Bəs bu bazarın həkimi haradadır? Onu çağırın bura.

            Az sonra həkim gəlir və qışqıra-qışqıra deyir:

            -A kişi, sən kimsən ki, məni çağırırsan?! Mən məsul adamam, bu boyda bazara nəzarət edirəm.

            Vəzir onu yanlayıb qulağına nəsə deyir. Adam ayaq üstəcə keçinir. Dedim, bu saat öləcək, qalacaq üstümüzdə.

            -B-b-bağışlayın, qardaşım qardaş... Mmmən... mmmən...

            -Bura bax, a kişi! Bu kartof, heyvanlara yem üçün verilən kartofdur, eləmi?!

            -Bbbəli...

            -Bəs, niyə satışına icazə vermisən?!

            -Qqardaşım qardaş...

            -Get, bazar rəhbərliyinə bildir ki, bu gündən vəzifəndən istefa verirsən. Sənə bir şəhərin insanlarının taleyi tapşırılıb...

            Ətrafımıza çoxlu adam yığılır. Deyəsən, artıq bizim kimliyimizi öyrəniblər. Bunda vəzirin də günahı oldu, şübhəsiz. Gərək həkimin qulağına pıçıldamayaydı.

            Cangüdənlərin köməyi ilə aradan çıxa bilirik.

            Maşında vəzirə diktə edirəm:

            -Yaz, vəzir. Bazarlara, ərzaq satışı nöqtələrinə nəzarət etmək üçün Baş nazirin yanında xüsusi komissiya yaradılır. Bu günnən bütün satış nöqtələrində, o cümlədən bazarlarda həmin xüsusi komissiya tərəfindən yoxlamalara başlansın. Şişirdilmiş qiymət artımları, GMO məhsulların satışı, insana ziyanlı olan məhsulların satışı yoxlanılsın, ölçü götürülsün. Sərhəd keçid məntəqələrində, gömrükdə xaricdən gətirilən qida məhsullarına da yaradılmış yeni xüsusi komissiya tərəfindən  nəzarət edilsin. Hər həftənin sonunda Baş nazirə vəziyyətlə bağlı məruzə edilsin.

            Vəzir qəfil üzümə baxıb ağlamsınır:

            -Sizin bazara səyahətinizi manşetə çıxardıb saytlara qoyublar...

            -Vəzir, sənin səriştəsizliyinin nəticəsidir bu! Niyə axı o həkimin qulağına pıçıldayırdın ki?!

            -Qardaşım qardaş, qorxdum ki, o sizi təhqir edə....

            Ehhhhh... Vəzir, vəzir... Sənə mən nə deyim axı?

 

                                               ***

 

            Qəzetləri gətiriblər. İndi bizdə bu qədər qəzet çıxdığını bilmirdim. Hətta ingiliscə də, rusca da qəzet çıxırmış. Bir məqalənin başlığını oxuyub dəli oldum: “QARDAŞLARI ƏR EVİNDƏN QAÇAN BACINI BALTA İLƏ ÖLDÜRDÜ”.

            Daha ardını oxumadım. “Şüşə ev” romanımdakı qızların faciəli taleyi yadıma düşdü. Və illər əvvəl başıma gəlmiş bir olayı da xatırlamalı oldum...

            ...93-ün sonları idi. Ağır qaçqın-köçkün həyatı belimdən bassa da, ailəmi Binəqədidəki bir otaqlı evdə uzun müddət kirayədə necə saxlayacağımı düşünmür, daha mümkün variantlar axtarırdım. Nəhayət, belə bir təklif aldım ki, bir alim (ər) və yazıçı (keçmiş xanımı) Bakı kəndlərindən birindəki bağlarını ziyalı bir qaçqın ailəsinə verməyə hazırdır.

            O bağa köçəndən sonra uşaqlarımın oxumasını da nəzərə alaraq ərazidəki məktəbləri gəzməyə başladım. Bağın, nisbətən yaxınlığında yerləşən bir kənd məktəbinin görünüşü və direktorun səmimiyyəti xoşuma gəldi. Amma məktəbdə elə bil uşağın az olduğu şübhəsi ilə soruşdum:

            -Səhərdən baxıram, tənəffüsə çox az uşaq çıxır... Uşağınız azdırmı?

            Direktor gülümsədi, siqretini sümürüb Bakı ləhcəsinin ən tünd variantı ilə dedi:

            -Bilürsüz, bizim kentte şağları mektebe buraxmamağ kimi bir xəsteliy var... İllah da ğız şağlarını heç qoymazlar...

            Çox təəccüblənsəm də, direktorla söhbətimiz tutdu. Hətta biləndə ki, mən rayonumuzda məktəb direktoru olmuşam, xanımım da müəllimdir, dedi, ikinizi də müəllim kimi işə görüreceyəm...

            Adı Əbdülağa olan bu qıvrımsaç adam çox danışan olmasa da, mənimlə söhbəti alındı. Hətta tezliklə dostlaşdıq da. Məktəbdə bayram günləri, görkəmli adamların ildönümü ilə bağlı tədbirlər hazırlamağım direktorun çox xoşuna gəldi.

            Şəxsi dostluğumuz tezliklə ailəvi dostluğa çevrildi. Baxmayaraq ki, onların kəndində qadınlar kişilər olan məclisə gəlməzdilər, onun xanımı da bizim məclislərdə iştirak edər, ailəmizə mehribanlıq göstərərdi.

            ...Əlbəttə, bu məktəbdə işləməyim bu ağır köçkünlük həyatını aşa bilmək üçün lazım idi. Tezliklə bir neçə yerdən iş təklifi aldım və bu kəndin məktəbi ilə vidalaşmalı oldum. Az sonra uşaqlarımı da, xanımı da götürüb şəhərdə aldığım kiçik həyət evinə köçdük.

            Amma Əbdülağa müəllimlə münasibətimizi kəsmədik. Bir-birimizin xeyir işlərimizdə, tədbirlərdə görüşür, yeyib-içir, dərdləşirdik. Biləndə ki, universitetlərdən birində dərs deyirəm, çox sevindi. “Bilirdim ki, mənim dostumun istiqbalı gözel olacey” deyib boynumu qucaqladı, üzümdən öpüb doluxsundu.

           Bir dəfə məndən xahiş etdi ki, hansısa ali məktəbdə oxuyan bacısı qızının imtahanına kömək edim. “Bilirsən, ğədeş, o mənim mərhum bacımın yadigarıdur. Birinci kursdan ərə verdük, yəxci hazırlaşa bilmədi... İndi şağları da var... Kömey elüye bilsen, əla olar.”

            Əlbəttə, belə işləri sevməsəm də, dostumun rəhmətə getmiş bacısını, üstəlik iki uşaq anasını darda qoya bilməzdim...

            İmtahan götürən müəllim də Bakı əhli imiş. Təəccübləndim ki, nə əcəb, Əbdülağa həmyerlisinə özü deməyib bu məsələni?

            Müəllimlə kafedə görüşdük. Yaxş adam idi. Mənim utana-utana dediyim məsələni bilən kimi gülümsündü və dedi ki, bizdə belə şey üçün utanmağa gərək yox...

            Sonra Əbdülağanın bir dostunun söylədiyi əhvalatı mənə danışanda tüklərim biz-biz oldu.

            “Bu Əbdülağagilin kəntü, bilirsən yəqin, çox mühafizəkardur. İllah da Sovet yıxılannan sonra Xomeyniçilər doldu kəntə. İrandakı İslamın qara niqabı bu kəntün başı üstünü aldı. Qız uşağlarını məktəblərdən çağartdılar. Heç oğlanlar da düz-əməlli oxumurdular. Bu Əbdülağanın bacısı onuncu sinifdə oxuyanda onu ərə verürlər. Qızın da istədiyi varmış. Əri növbəli işdə olanda qaçıb istədiyi oğlanla görüşürmüş. Bunu Əbdülağaya deyirlər. O da gedib qızı tutur, baltalayır, həyətlərindəki su quyusuna tökür cesedinü... Hə, belənçik bir faciə... Sonradan məlum olub ki, qız oğlanla intim münasibətə-zada görə görüşmürmüş, sadəcə, yarımçıq qalmış məktəbinə davam etməy üçün oğlannan köməy alırmış... Əh, bizim Baki kəntləri bir bilmecedür... Qıza isə ğiymet yazaciyəm, narahat olmaginən...”

            ...O gündən sonra Əbdülağa ilə görüşməmişəm. Görüşə bilməmişəm...

            Cəmi iki dəfə zəng vurub, telefonu açmamışam...

            Onun bacı qatili olan o əlləri ilə məni qucaqlamasını qəbul edə bilmədim...

            Qucaqladığı boynum, sıxdığı əlim də günahkar idi elə bil...

            ...Vəzirdə qəribə intusiya var. Haçan mən onu çağırmağa hazırlaşıram, başı qapıdan görünür. İndi də belə oldu.

            -Sizinlə bir məsələni həll etməliyik.

            -Buyurun.

            -Yaz. Bakı kəndlərində, uzaq əyalətlərdə qız uşaqlarına qarşı vəhşiliklərə son qoyulması üçün Milli Məclisdə xüsusi qərar hazırlansın. Hüquq mühafizə orqanlarına tapşırılsın ki, erkən nikahlar və qız uşaqlarının məktəbdən yayınması məsələsini diqqətdə saxlasınlar....................................

            Və bunları da tapşırıram:

            -Ekologiya nazirini, Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin sədrini, Azərsu Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin sədrini, Bakı Su-Kanal idarəsinin rəisini təcili yanıma çağır!

 

 

            -19-

 

 

            -Ölkənin su ehtiyatları barədə sizin fikrinizi bilmək istəyirəm. Buyurun, təbii, ilk olaraq nazirdən başlayaq.

            Nazir eynəyini taxır, bir qalaq kağızı qovluqdan çıxardıb oxumağa başlayır. Sanki hesabat yığıncağıdır. Bir dəqiqə onun uzun girişini dinləyib dayandırıram.

            -Mənə beş dəqiqəlik fikir bildir: içməli su, suvarma suları, meşələrin qorunması, yeni salınan meşə massivləri, ətraf mühitin çirklənməsi və bizi gözləyən fəlakətlərin önlənməsi üçün nələr etməliyik?

            Adam qıpqırmızı qızarır və yenə vərəqlərə baxmaq istəyir. Hiss olunur ki, bu vərəqlərsiz onun halı fənadır.

            -Mir Cəfər Bağırovun nəvəsi idimi, ya qardaşı nəvəsi idi, sizin yerinizdə işləyirdi, onu tanıyırdınızmı?

            Oturanlardan biri nazirin cavabının gecikdiyini görüncə dillənir:

            -Hüseynqulu Bağırov...

            -Ay sağ olun... Onun haqqında min cür söz danışırdılar: rüşvətxordur, korrupsenerdir, dövlət malına kəm baxandır və həkaza... Bunlarla işim yoxdur, mən onun ayrı əməlindən danışmaq istəyirəm... Bax, o adamı mən yaxından görmüşdüm. Bilirsinizmi harada? Bakı – Şirvan yolunun kənarlarındakı səhralıqlarda ağac əkdiyi yerdə... Sizin indi hər iki tərəfi yaşıllıqla əhatə olunmuş yolla maşında rahat gedə bilməniz üçün o adam istidə, soyuqda, qarda, çovğunda o səhralıalarda ağac əkirdi... Özü şəxsən ağac əkirdi. Mən heç o adamı yaxşı tanımırdım. Lakin radioda işləyəndə təsadüfən oralara gedib çıxmış və iki kəz onunla görüşmüşdüm... Bunu mən özüm görmüşdüm. O adam əkirdi. Bəs siz nə etmisiniz? Danışın... Mən sizi dinləmək istəyirəm...

            Təbii, məni qane edən danışığı eşidə bilmədim.

            Yenə quru rəqəmlər, yenə vədlər, vədlər. Adamın bizləri gözləyən, başımızın üstünü almaqda olan ekoloji fəlakətdən xəbəri belə yoxdur. Yəqin rahat kabinetinin pəncərəsindən hər şey gözəl görünür.

            -Siz bizi əhatə edən mühitin ekoloji böhrana doğru sürətlə irəlilədiyinin fərqindəsinizmi? Tezliklə bizim su qıtlığı ilə üz-üzə qalacağımızı anlayırsınızmı? Qurnanı açanda suyunuz yaxşı gəlir, eləmi?!

            -Cənab... Eeee... Qardaş... Qurna nədi?

            -Hə, qurna, yəni krant...

            -Krantdan su gəlir... Yayda bəzən kəsinti olur, amma ölkədə su ehtiyatları normadan... Su ehtiyatımız...

            -Hə, su ehtiyatımız nə qədərdir?! – qeyzlə qışqırıram.

            O kağızlarını əlləşdirərkən vəzirin başı görünür və əli ilə cavab vermək üçün icazə istəyir. Mən başımı tərpətməklə razılıq işarəsi verirəm. Vəzir əlindəki planşetə baxaraq deyir:

            -Qardaşım Qardaş, ölkəmizin su ehtiyatının ümumi həcmi 16,2 milyard kub metrdir.

            Vəzir çəkilir. Mən yenə nazirə dönürəm.

            -Yaxşı, cavabı eşitdiniz. İndi deyin, bu normaya uyğunmudur, yoxsa..?

            O udqunur. Masadakı su butulkasına gözucu baxıb, dərhal da gözünü yayındırır. Mən ona işarə edirəm ki, su içə bilər. Adam əlləri əsə-əsə boş stəkana su töküb içir və nəsə demək istəyir, amma səsi çıxmır. Mən gülümsünürəm:

            -Gördünüzmü? Bax, biz həyat qurtaran sudan danışırıq. Əgər o suyu içməsəydiniz, halınız yaxşı olmazdı... Bütün cəmiyyət, ölkə bu haldadır. Biz təbiətin bizə qarşılıqsız bəxş etdiyi bu müqəddəs neməti  göz bəbəyi kimi qorumalıyıq... Zaman-zaman bir çox əsərlərin mövzusuna çevrilib su. Nizaminin su haqqında məşhur fikirləri yadınızdamı? Hələ “Xeyir və Şər”in dastanı?!. Eh...

            O “bəlli” deyib, yenə kağızlarına baxır və deyəsən, şeir oxumaq istəyir:

            -Sözün də... Sözün də su kimi lətafəti var...

            Adam ekoloji fəlakəti qəti anlamır. Adamın bu işdə işləməsi ən azı günahdır. Ona görə hirslə onu dayandırıram:

            -Gedin, ərizənizi yazın, işləri müavininizə təhvil verin. Özünüzə su ilə, ekologiya ilə əlaqəsi olmayan iş tapın...

            Adam sapsarı saralmış vəziyyətdə kabineti tərk edir.

            Azərsunun rəisi və o biri suçularla da söhbətimiz sərt keçdi. İsrailin baş naziri olmuş Ariel Şaronun İsrail dövlətini qurarkən quru səhrada, susuz bir yerdə nə edəcəklərini çox düşündükləri və yaşama, xüsusən kənd təsərrüfatına ayrıca önəm vermələrinə, buna uyğun olaraq şor dəniz suyunu necə yararlı suya çevirməyin elmi yolunu axtarıb tapdıqlarını, bu təmizlənmiş sudan həm içmək, həm də suvarma üçün istifadə etdiklərini və İsraili dünyanın ən qabaqcıl kənd təsərrüfatı ölkəsinə çevirdiklərini onlara anlatdım və tapşırdım ki, o məruzəni mütləq tapıb oxusunlar.

            Ceyranbatan su anbarı ilə bağlı, oraya gizli surətdə axıdılan kanalizasiyalarla bağlı sərt söhbətimiz oldu. Onlara bir həftə vaxt verdim: Ceyranbatan su anbarının mühafizəsi beşqat gücləndirilməli, oraya yaxın ərazilərdə yaşayan əhali köçürdülməli, su anbarı namusumuz kimi qorunmalıdır!

            Və ən yaxın zaman üçün son dərəcə məsul bir tapşırıq verirəm: ölkənin bütün nöqtələrində istifadəyə yarasız yerlərdə, təxminən yerin otuz-qırx metr dərinliyində böyük su anbarları tikilməli və yağış suları həmin su anbarlarına axıdılmalıdır. Elə etmək lazımdır ki, bu su anbarlarından ən yaxınlıqdakı su tutarlarına yol olsun və ehtiyat üçün gələcəyə hesablanmış bu su mənbələri bir-birinə axıdıla bilsin ki, su köhnəlməsin, istifadə üçün yararlı halda qala bilsin.

            Və daha bir mühüm tapşırıq: həmin nəhəng su anbarlarının tikintisi, istifadəsi və mühafizəsi üçün Ekologiya nazirliyinin tərkibində xüsusi idarə yaradılsın.

            Və Bakı Su-Kanal idarəsinin rəisini divara dirəyirəm. Nə üçün indiyə qədər paytaxtın kanalizasiya sistemi ilə köklü iş aparılmayıb? Nə üçün babat güclü yağış yağan kimi şəhər suyun altında qalır? Nə üçün kanalizasiya sistemini belə bərbad vəziyyətdədir və buna niyə dözürsünüz?!

            Rəisin rəngi ağarsa da qətiyyətlə cavab verir:

            -Qardaşım qardaş, əgər mümkünsə, mənimlə təklikdə danışın. Elə bilirəm ki, paytaxtın kanalizasiya siyasəti ölkənin prioritet məsələlərindəndir və bu barədə mən sizinlə təklikdə danışmaq istəyirəm...

            Qəbulumdakılara vəzirin çoxaltdığı “Buradan bir çay axardı” hekayəmdən çıxan nəticənin planı da paylandı və bir həftənin tamamında onlarla təkrar görüşmək barədə razılığa gəldik. Amma bunu bilmələrini istədim: su hövzələri  haqqında, həm içməli, həm suvarma sistemləri ilə ilgili çıxardığımız qərarlara qarşı laqeyd olanlarla söhbətimiz indikindən də sərt olacaq!

            ...Rəislə təkbətək qalmışam. Hətta vəzirin də çıxmasını istədi.

            Söhbətimiz isə elə istiqamətdə getdi ki, eynilə Müdafiə Naziri ilə olan söhbət kimi bunu da açıqlaya bilməyəcəyəm. Amma sədrin əlində olan və beş il əvvəl hazırlanan layihə şəhərdə çox böyük yıxımlara səbəb olacaq. Təxminən, üç yüzə yaxın qeyri-qanuni tikinti obyekti sökülməli (bunlar, əslində “qanuni” obyektlərdir, yəni əllərində müvafiq orqanların razılıq sənədləri var, zira o sənədlər özləri qanunsuzdur, çünki hər şey rüşvət və qanun pozuntusunun müşayəti ilə həll edilib), yeni kanalizasiya sistemi qurulmalıdır.

            Sədə sual verirəm:

            -“Səfillər”i oxumusunuz?”

            -Bəli.

            -Yadınızdadır, orada Jan Valjanla Javerin Parisin kanalizasiyasında dik ayaq üstdə yerimələrindən söz edilirdi. Hətta Jan Valjan çiynində bir nəfəri də daşıyırdı? Bax, mən böyük Hüqonun 160-170 il əvvəlin Parisində təsvir etdiyi o kanalizasiya sisteminin şəhərimdə qurulmasını istəyirəm, cənab rəis!.. Sonra da deyirsiniz ki, Avropa acınnan qırılır!.. Get, əlindəki layihənin tətbiqinə aid nə lazımdırsa, vəzirlə birgə yoluna qoy və bir həftəyə mən bu barədə böyük bir videokonfrans çağırarkən orada ilk geniş məlumatı sən verəcəksən. Düşünürəm ki, biz, təxminən bir il ərzində bu məsələni həll etməliyik...

 

                                               ***

 

            Kompüterimi, nəhayət ki, açıram. Ekrandakı materialların adına baxanda ilk gözümə sataşan “BURDAN BİR ÇAY AXARDI”, İKİNCİ SƏFƏR adlı vörd oldu. Vördün üstünə tıklamamış fikir məni apardı: əcəba, mən bu hissəni yazmışammı, yoxsa bu sadəcə açdığım yeni vördün adıdır?

            Ha fikirləşsəm də, məqbul cavab tapmağa vəfasız  yaddaşım mane oldu. Əlacsız qalıb vördü açmalı oldum.

            Pəh! Yazıbmışam ki!

            Öz yazımı başqa birisinin yazısı kimi oxumağa başlamışdım ki, bir də gördüm qapının yanavından bir baş boylanır. O idi. Həminki MƏN. Hə də. Niyə şaşırdınız? O, həqiqətən var, mövcuddur. Sadəcə, mənim içimdədir. O böyük şair necə demişdi?

            “Bir mən var məndən içəri...”

            Başım ağırlaşır, kompüterin üzərinə əyilir...

            ...-Qardaşım Qardaş, atanız gəlib.

             -Nə?! Dəlisən?! Mənim atam 35 iş qabaq vəfat edib. Görəsən, bu haranın fırıldaqçısıdır?! - Hirslə qışqırıram.

            ...-?

            Vəzir isə başını aşağı salıb cavab gözləyir. Və mən onun gözlərindən bu sözləri də oxuya bildim:”Siz bura gələndən buranı həsənsoxdu dəyirmanına döndərmisiniz. Artist, kənd müəllimi, ara şairi, Viktor Hüqo, haranınsa fahişəsi, indi də ölmüş atanız...”

             Düzü, bilmirəm, nə edim. Bir az düşünüb “burax gəlsin görək” deyib, heyrətlə qapıya baxıram.

            And olsun kəlama ki, atamdır içəri girən. Həmin hirsli, sarıtikan, balacaboy adam. (Boyumuz balaca olar. Amma atam, elə mən özüm də qabağımızdan yeyən deyilik. Sözü şax deyən, lazım gələndə həqiqəti çatdırmaq üçün – təbii, hər kəsi öz həqiqəti var, atamınkı başqa, mənimki başqa – qışqıra-qışqıra danışan, bir sözlə el arasında SARITİKAN ləqəbliyik.)

            -Mən rus dilini bilməsəm də, rusu yaxşı bilirəm. O nədi, rus dili haqqında o cür axmaq fərman çıxartmısan?! Ayıb deyil?!

            (Biz tərəfdə “deyil” yerinə “dəyil” deyərlər. Gör işin harasıdır ki, kişi hirsindən ədəbi dildə danışır. Bu barədə “Cülyettanın sağ döşünə toxunmaq” adlı romanımda da yazmışam. Bir hirslənəndə, bir də rəsmiyyətə salmaq istəyəndə belə danışır bizim adamlar. Yəni, həndəvərimə düşüb xahiş-minnət eləmə, “sən öl” zad vurma.)

            -Niyə ayıb olur ki?! Kimnən ayıbdır?!

            -Bizdən. 70 il bir yerdə yaşadığımız, bizə atalıq qayğısı göstərən, bizə ali təhsil verən, bizi dindən, fanatizmdən xilas edən rəhmətlik Sovet hökumətinnən! Bizi qaranlıqdan işığa çıxardan böyük rəhbərdən – Leninnən! Faşizmi məhv edib dünyanı Hitlerin caynağından xilas edən İosif Vissorianoviç Stalinnən!..

            Bu vaxt kişinin arxasından, 10-11 yaşlarında uşaqlar başlayırlar xorla oxumağa. Əvvəl nə oxuduqlarını ayırd edə bilmirəm. Çünki o dəstənin içərisndə başı ülgüclə dibdən qırxılmış eynən mənə oxşayan bir uşaq da var ki, lap canfəşanlıq edir – dirijor Niyazi kimi şəhadət barmağını yuxarı tutub göstərə-göstərə oxuyur:

 

            Açıldı gözəl səhər,

            İşıqlandı obamız.

            Azadlıq verdi bizə

            Lenin əzizi babamız...

 

            Kişi əli ilə işarə edir və mən də daxil uşaqlar, baş əyib yox olurlar. Sonra 70-80 yaşlarında bir qoca arvad döşündə komsomol nişanı, əlində süpürgə görünür və sarayın qapı-pəncərəsinin tozunu ala-ala oxuyur:

           

            Gül baxçalar kənarında

             Qoşa gəzir gözəllər,

            Onlar tutmuş əllərində

            Ətirli qızılgüllər...

 

            Sonra qəfil əl atıb komsomol nişanının üstündəki oraq-çəkici çıxardır, mənə sarı tutub qışqırır:

            -Ruki verx!

            Baxıram ki, bu bizim məktəbin kommunist süpargəçisidir. İstəyirəm yalvaram ki, ay arvad, amanın günüdür, sənin burada nə işin var, çıx bayıra, ayıbdır, mən indi ölkə başçısıyam, belə baş nazir-filanam...

            Arvad o biri əlindəki süpürgəni qoltuğuna alıb, baş barmağını orta və şəhadət barmaqlarının arasından çıxardıb biədəb şəkildə deyir:

            -Zırt! Ala bax, baş nazir görəndə mıyı görərsən!

            İstədim deyəm ki, ay balam, mıyı nədi, məyər İmişlidənsən, bını denən.

            Arvadla atam əl-ələ verib bir heykəlin – qəribədir ki, heykəl olsa da yeriyir – qoluna girib xəstə adam kimi itqusdu gətirirlər zalın ortasında dikəldirlər. Heykələ baxanda o saat tanıyıram: Kirovdur. Əlində də bir qalın kitab var. Kitabı mənə tərəf uzadıb təmiz bizim türkcədə qışqırır:

            -Elə elləməyin ki, bu dəfə on ikinci qızıl ordunu soxum bura!

            Ayağa durub onun əlindəki kitaba baxır, üstündəki yazıları oxuyur və gülünsünürəm:

            -“Bir addım irəli, iki addım geri” yox, min addım geri düşdünüz! Artıq xalqlar oyanıblar. İllah da türk xalqları! Sizin o möhtəşəm heykəlinizi kəlləmayallaq edən Azərbaycan türkü daha geri addım atmayacaq!

            Bunu deyib, onsuz da “xəstə” kimi belini tutan heykəli itələyib zalın pəncərəsindən bayıra atıram və qışqırıram:

            -Azərbaycan görəndə mıyı görərsiniz!

            (Baş barmağımı şəhadət  barmağımla orta barmağımın arasına soxub eynən süpürgəçi qadın kimi “Kirov”a sarı uzadıram. Və qəfil heyrət edirəm ki, mən də “bunu” əvəzinə “mıyı” demişəm.)

            Süpürgəçi arvad da, atam da yox oldular və mürgüdən ayılıb dik atıldım... Baxdım ki, baş barmağım şəhadət barmağımla orta barmağın arasındadır...

            Allah, sən saxla. Bu nə yuxuydu?!.

            ...-Vəzir, yaz! Təcili surətdə heykəltaraşlar arasında müsabiqə elan edilsin. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin abidəsini ucaltmaq üçün on gün ərzində müsabiqənin nəticələri elan olunsun və KİV-lərdə xalqa çatdırılsın.

            1-ci yerin qalibinə 500 min manat mükafat verilsin və yaratdığı abidə bir zamanlar Kirovun heykəlinin  qoyulduğu yerdə ucaldılsın.

            2-ci yerin qalibinə 300 min manat verilisn və yaratdığı abidə Gəncə şəhərinin ən görməli yerində ucaldılsın.

            3-cü yerin qalibinə 200 min manat verilsin və yaratdığı abidə BDU-nun qarşısında ucaldılsın və orada illər əvvəl qoyulmuş daş parçası çıxarılaraq Cümhuriyyət muzeyinə hədiyyə edilsin.

 

            ...Nəhayət, özümə gələn kimi kompüterin açıq faylını – haçansa yazdığım yazının (allah bilir, bəlkə də mənim əvəzimdən süni intellekt yazıb?) davamını oxumağa başlayıram...

            Elə sehrlənmişəm ki, izahı mümkün deyil.

            Elə bil belə mistik bir yazı yazacağımı, özü də ölkə başçısı olaraq o yazının altına imza atacağımı bilirmişəm...

            Vallah, havada dövrə vuran paraşütçü kimiyəm...

 

                               (Ardı gələn həftə elə burada)