AZAD QARADƏRƏLİ KLEZİONNN “RAQA” ROMANI VƏ BİZİM QARADƏRƏNİN GÜZƏRGAHLARI

 

                                          AZAD QARADƏRƏLİ

 

              KLEZİONNN “RAQA” ROMANI VƏ BİZİM QARADƏRƏNİN GÜZƏRGAHLARI

 

       (Nobel mükafatçısı fransız yazıçısı J.M.Q. Lö Klezionun “Raqa” romanından bizə yansıyanlar)

 

 

 

            Fransız yazıçısı Nobel ödüllü J.M.Q. Lö Klezionun, təxminən, on beş il əvvəl oxuduğum “Raqa” romanını niyə və nə vaxt təkrar oxumağa başladığımı heç cür izah edə bilmirəm. Bu barədə bir status da yazmışdım: nadir hallarda bir əsəri iki dəfə oxumağım olur. Amma olur. Məsələn, “Əlvida Gülsarı”nı da, haçansa ikinci dəfə oxuyub feyziyyab olmuşdum...

            Raqa Okeaniyada yerləşən çoxsaylı adalardan biridir ki, yazıçının ata-babaları olan fransızlar da daxil, avropalılar bu adalardakı aborgen əhalinin başında turp əkmişdilər...

            Yazıçı sanki bu əsəri yazmaqla ata-babalarının törətdiyi o vəhşiliklərə görə üzürxahlıq etmək istəyib...

            Bəs o “üzürxahlıq” alınıbmı?

            Alınıb. Zatən alınmasaydı, mən nə o əsəri ikinci dəfə oxuyar, nə də bu yazını yazardım...

            Yox. Düz olmadı. Mən bu əsərdə və ya bu Raqa adasında daha nələrsə gördüm ki, əslində məni bu yazıya və həm də bu adaya bağlayan o “daha nələr”dir...

            Bu barədə bir az sonra...

 

                                               ***

 

            Əsərin ilk cümlələri oxucunu ağır söhbətə çağırır:”Afrikanı unudulmuş qitə hesab edirlər. Okeaniya isə gözəgörünməz qitədir.”

            Roman o gözəgərünməz “qitə”nin içərilərinə doğru çəkir bizi.

             Bir ailə əldəqayırma qayığa dolaraq uzaq adaya uzun yolçuluğa çıxıb – hədəf bol məhsul verən torpaqlar fəth etməkdir. Yazıçının qələmi elə bu qayığın ardınca düşür...

            Müəllif “Geri dönüşü olmayan səyahət” adlandırdığı parçada məhz qədim dövrün qayığını da təsvir etməyi unutmur:”Uzun ağacların gövdəsinin içini kərki ilə çox çətinliklə oyub, qayıqlar hazırlayırdılar” (kərki – arxeoloqlar buna edz deyir, ağacdan hazırlanmış dəstəyə bərkidilmiş hamar daş).

            Mötərizədə verilmiş fikri israrla oxucuya xatırladıram – axı bu mənim də yazılarımda var. Fikrimi iki tərzdə bir mötərizəsiz, bir də mötərizədə kursivlə çatdırıram. Bu mötərizədən əvvəlki fikrin həm aydınlanmasına, həm də bir növ yeni fikrin təzahürünə meydan açmış olur... (Yox, mən bunu Kleziodan oğurlamamışam, sadəcə, bəzi hallarda fikir və yazı maneramız üst-üstə düşdüyü üçün ayrıca qeyd etdim.)

            Qayıqda anası Matantarenin qucağında uyuyan körpə, ucsuz-bucaqsız dəryanı seyr edən qızcığaz Matankabi, yanlarında Matanasi, ondan aralıda ata Tabitan, bir az aralıda qoca Matanseze və qəfəsdə saxladıqları diri donuz... Və qayığın qabağında və arxasında sürətlə avar çəkən kişilər...

            Qayığa minəndə qoca Matansazedən soruşmuşdular ki, niyə Raqaya gedirsən? Maraqlı cavab verir “ikicə dişini qıcardaraq: - Çünki burada adamları yeyirlər.”

            Avar çəkməkdən, aclıqdan və susuzluqdan əldən düşmüş kişilər qayığın yan-yörəsində döşənib bayğın halda yatırlar.

            Xəyallarında boy verən əfsanəvi Raqa adası və onun sehrli Melsisi kəndi yolçuları indidən özünə çəkir. Oranın bol suyundan doyunca içəcək, torpağını becərəcək, meyvələrindən yeyəcəklər. Heç kimin onları təhdid etmədiyi əfsanələr diyarı Raqayadır səfərləri...

            Əcəba, doğrudanmı belədir?

 

                                                           ***

 

            Başlığa fikir verdiniz yəqin? Bu yazıda Raqanı bizim Qaradərə ilə müqaisə cəhdi var. Nədən, əcəba? Raqa dörd yanı su ilə əhatələnmiş bir ada ikən onu bir qədim Azərbaycan kəndi, sonra çar Rusiyasına mənsub olsa da, öz yetirməsi Qaçaq Fərzalının sayəsində az qala müstəüillik statusuna malik Şimali Azərbaycanın qosqoca kəndi, sonra müstəqil Azərbaycan Cümhuruyyətinin, babam demişkən ənəhət* kəndi, lap sonra Sovet Azərbaycanının gözdənçıxarılan kəndi və lap, lap, lapca sonda müstəqil Azərbaycanın erməni daşnakları tərəfindən xarabaya qoyulan Qaradərə kəndi ilə necə müqaisə etmək olar axı?!

            Tələsməyin, görəcəksiniz ki, Raqanın Melsisi bizim Qaradərənin ta eynisidir...

 

                                               ***

 

            “Açıq körfəzin üzərində sıldırım boz qayalara söykənən bir kənd...

            ...Kənd sanki buludların yelləndiyi boz divara yapışıb...”

            Burada kəndin adı ilə adlanan gur dağ çayı Melsis axıb dənizə tökülür. Adada ən çox əzab çəkən qadınlardır ki, yazıçıya da onlardan biri Şarlot bələdçilik edir...

            ...Sizi indi bizim Qaradərə ilə tanış etmək istəyirəm.

            “Kəndimizin üstündə bir dağ vardı – Qaraquzey adında. İlin hansı vədəsi olur-olsun, o dağın üstündə  kosa saqqala oxşayan bir çəngə qara bulud asılıb qaldımı, kövşəndəkilər, örüşdəkilər, zəmi yerindəkilər, xülasə, bütün kənd əhli uşaqdan-böyüyə özünü sürüyüb salardılar evlərinə. Körpə quzuları, buzov-çəpişi, hind quşu balalarını, cücəli toyuqları da heheləyib-kişləyib doldurardılar pəyələrə. O buluddan xata əskik olmazdı.” (Bu mənim “Burda kişi var?” hekayələr kitabımdandır.)

            ...Sonra Raqaya işğalçılar gəlir... ingilislər... fransızlar... Və hər gələn bu adaya əzablar gətirir...

            Romandan: “...bu yerlərin əhalisi inkişafdan və müasir həyatdan qismən uzaqlaşdılar, ta qədimdən onların dadlarına çatan şeylərə - otlardan istifadəyə, adət-ənənə, nağıl və xülyalara, antropoloqların kostom, adət-ənənə adı altında cəmləşdirdikləri uydurma aləmə geri döndülər...”

            Və bu da oradandır: ”Əgər hər şey tamam başqa cür olsa idi, nəyə görə bu insanlar yamaclardan uzaqlarda, adaya gəldikləri ilk vaxtda olduğu kimi keçilməz yüksəkliklərdə, aralarında saatlarla məsafə olan qartal yuvalarında inadkarcasına yaşayaydılar ki?”

            ...Gələk bizim Qaradərəyə və Azad Qaradərəliyə...

            1993-cü ilin payızıdır. Qaradərəyə xəbər gəlib ki, erməni işğalçıları Qaradiz yolunu bağlayıb, əhali yeganə nicat yolu kimi Araza toxuyub İrana keçmək üçün gücü çatanından şəllənib Araz qırağına tələsir. Amma bir iş də var ki, qonşu uşağı 9 yaşlı Mürsəl kəndlə üzbəüz Qaladaşındakı qırğı yuvasına dırmaşıb, qalıb orda. Nə irəli gedə bilir, nə geri. “...yuxarı qalxmağa başladım. Anladım ki, uşağı ürəkləndirməsəm, oradan yıxıla bilər. Ona görə qalxdıqca ucadan danışmağa başladım:

            -...Möhkəm dayan. Mən artıq sənin yanına çatmağa azalmışam. Ora çatanda sən ayağının birini mənim əlimin içinə qoyarsan. Sonra yavaş-yavaş birlikdə ordan enəcəyik...

            Yolda Mürsəlin ağlaya-ağlaya dediyi söz məni ilan kimi çaldı:

            -Müəllim, mən istəyirdim ki, Qaladaşındakı qalaçaya çıxam, sonra kəndimizin bütün adamlarını da ora yığam ki, ermənilər gələndə bizi tapa bilməsinlər... Axı deyirdilər, ordan o taya yol var... Bir də deyirdilər ki, siz mən yaşda olanda ora çıxmısınız? O yol var?

            Uşaq hönkür-hönkür ağladı. Mən bütün yolların bağlandığını, təkcə Araza toxumalı olduğumuzu bu körpə fidana necə deyəydim? Onun qəlbini necə qıraydım? Axı onlar müəllimlərini hamıdan güclü sanırlar... Amma indi mənim də gücüm qalmamışdı. Uşağa qoşulub ağlamamaq üçün ayaq götürüb irəli keçdim. Köhnə dəyirman yerinə çatanda çiyinlərim sözümə baxmırdı.”

            ...Raqada gəlirli işlərdən biri qadınların vip bitkisinin liflərindən toxuduğu həsir sənətidir...

            Qaradərədə isə, daha çox ipəkqurdu bəsləməklə qazanc əldə edirdi əhali.

            “Barama qurdunun qızğın yemlənən çağı idi. Camaat gecə-gündüz işləyirdi. Həyət-bacalarda bir canlanma vardı ki, gəl görəsən! Tut yarpaqlarının üstündə harın-harın uzanaraq bir ucdan “gövşəyən” ağappaq qurdlar elə hey yem istəyirdi. Adətən, belə vaxtlarda baramaçıların digər işlərdən xəbəri olmaz, toyuq-cücə, mal-qara bir müddət uşaq-muşaq ümidinə qalardı...” (Bu da mənim ilk kitabım olan “Dumduru su”dandır.)

            ...Okeaniyadakı bütün adalarda, o cümlədən də Raqada hətta 20-ci yüzilliyin əvvəllərinəcən qul alveri mövcud idi. Yerli insanları avropalı insan tacirləri oğurlayaraq məcburi əməyə cəlb edirdilər. Utanmaz-utanmaz buna blacbrid – qaratoyuq adı da qoymuşdular...

            ...Qaçaq Fərzalıya görə təhdid altında yaşayan Qaradərə kəninin camaatı dəfələrlə sürgünlə hədələnmişdi ki, kəndin bağrından qopan, İranda, Ermənistanda və Rusiyada Qaçaq Nəbidən sonra ən qorxunc qaçaq kimi tanınan Fərzalı 1928-ci ildə silahı yerə qoyaraq dəstəsini buraxıb, xoşluqla hökumətə təslim olur...

             “Qaradərə kəndi, bəlkə də SSRİ-də yeganə kənd idi ki, bir dənə də olsun kommunist yox idi. (Babam Məmmədqulu deyirdi, gərək ki, iyirmi dördüncü il idi. Bartazdakı firqə mərkəzindən məni çağırıb bolşeviklər partiyasına üz yazdırdılar. Axı irayon mərkəzi də elə onda Bartaz kəndində idi. Hə, elə ordaca bir az qalıntəhər dinişka verdilər – bu yəqin ki, rus sözü olan “knijka”nın pozuq formada deyilişindən yaranan kəlmə imiş... Hə, babam deyirdi ki, axşam evə gələndə dayım Fərzalı hirsli-hirsli çağırıb dedi ki, ə, hardaydın, böyünnəri gözə dəyməmisən?

            Dedim ki, bəs ay dayı, Bartaza firqə mərkəzinə çağırmışdılar, dedilər, səni partiyaya qəbul elədik, oldun bolşevik. Sohra da bu dinişkanı verdilər...

           Deyir, dinişkanı aldı, o üzünə, bı üzünə baxdı, sohra iki bölüb atdı yerə, ayağıynan taptalayıb dedi: “Bir də belə yerələ əyağıı qoysan, əyaxları verrəm güllənin ağzına!”

 Sohra, bərqəs onatılanı çəvirib əyağımın altını verdi güllənin qabağına...

 İncəvara güllələr yerə pərçim oldu, maa dəymədi...

             Sonra babam danışırdı ki, o gecə Bartazdakı firqə mərkəzini oda verdilər, mənim dinişkamın kötüyü də orda yandı. Onnan sohra day nə məni partiyadan itirib axtardılar, nə də mən onları yadıma saldım.)

           Ta ki, səksənlərin əvvəlində meşə idarəsində sürücü işləyən əmim Kamran partiyaçı oldu. Ondan 7-8 il sonra məni məktəb direktoru qoydular və yalnız bu zaman məlum oldu ki, mən partiyanın üzvü deyiləm. Zor-xoş məni də partiyaya keçirdilər...

 Keçirməsəydilər kaş...

           İki il sonra 20 Yanvar faciəsi baş verdi və mənim kommunistliyim qursağımda qaldı – biletimi təhvil verdim.

           Sonra da kommunist partiyası gorbagor oldu. 1991-ci ildə dağıldı.

           Beləcə, Qaçaq Fərzalının kəndi balaca Qaradərə bu nəhəng partiyaya dov gələ bildi.

           Hərdən, bizimkilərə zarafatla deyirəm ki, kommunist partiyasını qaradərəlilərin inadı dağıtdı.

                         ("Məndən sonra" memuarından)

 

                                               ***

 

            “Raqa”da bir yer var. Onu oxuyanda dəhşətə gəldim. İçində kraliça II Yelizevetanın da olduğu gəmi gəlir adaya və geri dönəndə özü ilə balaca qız uşağı Veveonu da aparır. İllərdir ki, ada sakinləri o uşağın yolunu həsrətlə gözləyirlər.

            Romandan sətirlər:”...Ağalar balaca qız Veveonu əsir alıb, böyük gəmidə özləri ilə apardılar, qız çığır-bağır salıb çox yalvardı, bununla belə onu buraxmadılar və valideynləri o qızı bir daha görmədilər...

            Bu da Qaradərənin itgin “uşağı” barədə olanlar...

            “Səttar Abbasov belə xatırlayırdı: “Dayımın başçılığı ilə rus polku və sərhəd zastavasının soldatlarına qarşı döyüşdə çoxlu saldat və onların başçısı polkovnik Qulbinski öldürüldü. Ruslar meyidlərini at və öküz arabaları ilə bizim kəndin içərisindən daşıyıb aparırdılar. Onda mənim 7-8, qardaşım Salehin isə 3-4 yaşı olardı. Bu əhvalatdan 20 il keçəndən sonra kənddə iclas çağırdılar və yerli kommunistlər qardaşım Salehin üzünə durdular. Guya o qaratikan koluyla Qulbinskinin meyidinin ağzına vura-vura söyürmüş ona ki, sənin ağzını belə eliyim, sən mənim dayıma güllə atmısan?.. (Söhbət 3-4 yaşlı uşaqdan gedir!) Elə bu sözə görə Salehə 10 il iş verdilər. Yazıq qardaşım düz 10 il Qazaxstanın çöllərində qaldı...” (Azad Qaradərəlinin “Qaçaq Fərzalı” uzun hekayəsindən.)

            ...Adada ilk din bir ağacın koğuşunda oluşan “kilsə”də meydana gəlir...

            ...Qəribədir ki, bizim Qaradərədə də pir, məhz çinar ağacının koğuşunda idi. “...kəndimiz Qaradərədə bir Çinar piri vardı, adına Çeşməli piri deyərdilər. Rəvayətə görə, bizim kənddə Hümbətalı adlı bir kişi olur. Gedib həmin çinar ağacının bir budağını kəsir, odununu doğrayıb qatıra yükləyir və evə qayıdanda qatır qayadan uçur, kişi yüklü qatırı saxlamaq istəyəndə özü də qatırla bərabər qayadan düşüb ölür... Və o qayanın adı qalmışdı Hümbətalı uçan qaya...”

 

 

                                               ***

 

            Müstəmləkəçilər adalarda insanların torpağa bağlı olduqlarını görüb əsəbləşir, onları bu doğma yerlərdən ayırmaq üçün öz əlləri ilə bu torpaqlara böyürtkən və qaratikan toxumu səpdirirlər ki, torpaqdan əl çəkib, onların plantasiyalarında qul kimi işləməyə razı olsunlar...

            ...Sovet höküməti də Qaradərə camaatının çəltik və buğda sahələrinə məcburi qaydada pambıq əkdirmişdi ki, bu quldarlıq peşəsi bizim kəndin adamlarını, sözün əsil mənasında qula çevirmişdi – var-yoxdan çıxmış, əlləri mal-heyvan və əkin-biçindən uzaq düşmüş, yalnız Sovetlərin pambıq tarlasında günün altında çalışmağa məcbur edilmişdilər. Nə yazıq ki, bunun da nəticəsi acınacaqlı oldu – pambıq təzəcə ağarmağa başlayanda yağışlar başlayardı, pambıq tələf olardı, insanların əlləri boş qalardı...

 

 

                                               ***

 

            “...Matantare, Tabitan və Matanvip qayıqlardan enib, iki həftəlik səfərdən sonra ilk dəfə torpağa ayaq basdılar. Onlar daha heç vaxt bu torpağı tərk etməyəcəkdilər...”

            ...Təəssüf ki, rusların havadarlığı ilə ermənilərin işğal etdikləri torpağa hələ də dönə bilməyən qaradərəlilər, bütün qarabağlılar kimi otuz il işğal altında talan edilmiş, tam dağıdılmış o torpaqlarda quracaqları güzəranın həsrəti ilə yaşayırlar...

            Otuz ildən çoxdur o torpaqlarda nə insan doğulur, nə də ölü dəfn edilir...

            Doğma insanından uzaq düşmüş torpaqlar insan üçün bərk acıxıb. Həm dirisi üçün, həm ölüsü üçün...

 

                                                                                  02.07 - 02.08.2026.

           

 

                                    

----------------------------------------------------------------------------------

*Ənəhət, yaxud anahat – mənası azad, asılı olmayan deməkdir. Çox güman ki, hansısa sözün deformasiyaya uğramış şəklidir. Bizim kənddə, yaxud Baharlı çayına aid olan kənd-parada işlənən sözdür. Güman ki, 20-ci əsrin əvvəllərində çar Rusiyasının çöküşündən sonra yaranan dövrə işarə olaraq meydana gələn deyimdir.